سوالاتي از مبحث گذشته و سال قبل درباره سلول

 1- آياجاندار تك سلولي مي شناسيد؟

2- جانداران تك سلولي را چگونه مي توان ديد ؟

3- كوچكترين جز بدن موجودات زنده چه نام دارد ؟

4- شباهت موجودات تك سلولي با سلول بدن موجودات پرسلولي چيست ؟

 

شکل کلی یک سلول

آموزش علوم تجربي دوم راهنمايي فصل 9 انسان موجود زنده ساختمان سلول  

   ساختمان سلول  

 ● هر سلول از سه بخش اساسي تشكيل شده است: غشا، هسته و سيتوپلاسم.
- غشا، پرده اي نرم است كه گرداگرد سلول را فرا گرفته است.
- هسته، كروي شكل است و معمولاً در وسط سلول قرار گرفته است.
- سيتوپلاسم، كه فضاي بين غشا و هسته را پر مي‌كند.

  پوسته (غشاء) سلول

سلول، براي آنكه غذاي خود را تأمين كند، بايد مواد غذايي را از محيط بگيرد و بعد از تغذيه نيز لازم است مواد زايد را به محيط دفع كند. ورود مواد به سلول يا خروج آنها از سلول، همواره بايد تحت كنترل باشد. كنترل ورود و خروج مواد، بر عهده غشاي سلول است.
● غشاي سلول، به بعضي مواد اجازه ي عبور مي‌دهد اما به بعضي ديگر اجازه ي عبور نمي دهد. مثلاً به دي اكسيد كربن – كه براي سلول سمي است – اجازه ي عبور نمي دهد و به اين ترتيب دي اكسيد كربن از سلول خارج مي‌شود اما هيچ گاه به هسته سلول اجازه ي خروج از سلول را نمي دهد. بر همين اساس، اكسيژن و مواد غذايي نيز مي‌تواند از غشا عبور كند و به درون سلول وارد شود.
● از آنجا كه غشا به طور «انتخابي» به مواد اجازه ي ورود و خروج مي‌دهد، مي‌گويند كه غشا خاصيت نفوذ پذيري انتخابي دارد.
● غشا مي‌تواند بعضي مواد موجود در اطرافش را شناسايي كند و آنها را به درون سلول وارد كند. علاوه بر اين مي‌تواند سلول‌هاي اطرافش را نيز شناسايي كند.

ساختمان غشاء سلول

راه هاي عبور مواد از غشاء سلول:
1) انتشار:

 يكي از راه هاي عبور مواد از غشاء سلول انتشار است. بر اساس اين پديده مواد از جايي كه غلظت زيادتري دارند به جايي كه غلظت كمتري دارند منتقل مي شوند.

۲) انتقال فعال:
گاهي مواد بايد در جهت عكس شيب غلظت منتقل شوند. اين نوع انتقال را انتقال فعال مي گويند. در اين روش براي انتقال مواد انرژي مصرف مي شود. در غشاء سلول پمپ هايي وجود دارد كه با مصرف(ATP) به كار مي افتد و به فرآيند انتقال فعال كمك مي كند.

اين پمپ ها مواد لازم و حياتي را به درون سلول مي برند و يا مواد سمي درون سلول را به بيرون انتقال مي دهند.

 

  هسته

ساختار هسته
● هسته يزرگترين اندامك درون سلولي است.
● اطراف هسته را دو لايه غشا احاطه كرده است كه مجموعاً پوشش هسته نام دارند
● در پوشش هسته، منافذي وجود دارد كه امكان تبادل مواد را بين هسته و سيتوپلاسم فراهم مي‌كنند.
● درون هسته، جسمي كروي ديده مي‌شود كه هستك نام دارد. در هستك، قطعات ريبوزوم روي هم مونتاژ مي‌شوند و ريبوزومها به وجود مي‌آيند.
● مايعي به نام شيره‌ي هسته نيز درون هسته وجود دارد.
2. كار هسته
● هسته، فعاليتهاي حياتي سلول را كنترل مي‌كند و در واقع، مركز فرماندهي سلول است. اين كار به وسيله مولكول
DNA كه درون هسته قرار دارد انجام مي‌شود. نام كامل DNA، دئوكسي ريبونوكلئيك اسيد است.

   كروماتين و كروموزوم

● براي مشاهده سلول به وسيله‌ي ميكروسكوپ نوري، بايد سلول را رنگ آميزي كنيم.رنگ آميزي سلولي كه در حال تقسيم نيست، نشان مي‌دهد كه هسته‌ي سلول به خوبي رنگ آميزي مي‌شود. به همين سبب گفته مي‌شود كه درون هسته ماده‌ي رنگ پذير يا ماده‌ي كروماتين وجود دارد.

جنس كروماتين از DNA و پروتئين است.
● پژوهشها نشان داده اند كه ماده‌ي كروماتين از رشته‌هاي نخ مانند تشكيل شده است كه همانند يك كلاف، در هم تنيده اندهر يك از اين رشته‌هاي نخ مانند را يك كروموزوم مي‌نامند.

ماده كروماتين، به صورت شبكه اي از رشته‌هاي در هم تنيده كروموزوم ديده مي‌شود

كروموزومها اجسامي نخ مانند هستند

● در ماده‌ي كروماتين، ابتدا و انتهاي رشته‌هاي نخ مانند- يعني كروموزومها- را نمي توان تشخيص داد.
● در سلول در حال تقسيم، كروموزومها به تدريج فشرده و فشرده تر ميشود

سيتوپلاسم:
فضاي اطراف هسته سلول سيتوپلاسم نام دارد. در درون سيتوپلاسم اجزاي مختلفي وجود دارد كه اندامك هاي درون سيتوپلاسم نام دارد هر يك از اين اندامك ها وظايف خاصي مانند، تغذيه ، تنفس سلول، توليد انرژي ، توليد پروتئين و ... بر عهده داند اين اندامك ها عبارتنداز:

1) ريبوزم ها:
ريبوزم ها ذرات كوچك و كروي شكلي هستند، قطر آنها 150 الي 200 آنگستروم است. ريبوزم ها در تمام سلول ها وجود دارند كه نحوه پخش و پراكندگي آنها يكسان نيست. اين ذرات در درون سيتوپلاسم به حالت آزاد و يا چسبيده به شبكه ي آندوپلاسمي ديده مي شوند.

ريبوزم ها در ساختن پروتئين شركت مي كنند و در درون سلول هاي فعال بدن تعداد آنها زيادتر است.

شبكه آندوپلاسمي
شبكه آندوپلاسمي: سلول مجموعه ي مجاري كم و بيش منظمي است كه از غشاء سلول شروع شده و محيط هسته ي سلول را احاطه مي كند. و به طور منظم و در فواصلي از آن منافذي به قطر 500 انگستروم وجود دارد.

وظايف شبكه آندوپلاسمي
1) ذخيره پروتئين ساخته شده
2) انتقال مواد از يك نقطه به نقطه ديگر
3) ساخته شدن بعضي از مواد استروئيدي در مهره داران
4) كنترل تبادلات مختلف بين فضاي هسته و مخازن اين دستگاه

دستگاه گلژي

دستگاه گلژي از تعدادي كيسه هاي مسطح و به هم چسبيده تشكيل مي شود كه از قسمت محيطي آنها بخش هايي به حالت جوانه پديدار مي شوند. درداخل كيسه ها مواد مختلفي ذخيره و غليظ مي شوند سپس به درون وزيكول يا حباب هاي اطراف فرستاده شده و به داخل سيتوپلاسم آزاد مي شوند.

ميتوكندري: اين اندام سلولي به اشكال مختلف استوانه اي ، دو طرف گرد و يا كروي در سيتوپلاسم سلول هاي مختلف ديده مي شوند.
ميتوكندري ها فعاليت هاي مختلفي از قبيل تنفس سلولي تغليظ مواد مختلف و پديده هاي سنتر و حركات را انجام مي دهند.

كلروپلاست: اين اندامك در كليه گياهان سبز ديده مي شوند.
در درون آنها رنگ دانه هايي از قبيل كلروفيل ، كارتنوئيدها ديده مي شوند. وظيفه پلاست ها ساختن و ذخيره مواد غذايي مانند نشاسته، چوب، و پروتئين است.

 

فعاليتهاي خلاقيتي

1-در 4شكل روبه رو مدل مناسبي براي نشان دادن  
ورود............ به ................ است.
الف) آب ومواد قندي – سلول‌هاي سيب زميني
ب) كربن دي اكسيد – سلول‌هاي برگ
ج) مولكول‌هاي درشت- سلول‌هاي بدن
د) نمك- سلول‌هاي ماهيچه مرغ درسوپ

 

2-يك روز مادر رؤيا مقدار زيادي هويج خريداري و پس از شست و شوي هويج‌ها، آن‌ها را به چهار قسمت مساوي تقسيم و تعدادي از آن‌ها را خرد كرد و روي سالاد ريخت. تعداد ديگري را به قطعات كوچك خرد كرد و بالاخره بقيه را براي پختن سوپ استفاده كرد.
هنگامي كه رؤيا سالاد و سوپ را خورد و نيز پس از چند هفته وقتي مقداري از هويج‌ها درترشي و مربا را چشيد، تصميم گرفت مقاله‌ي علمي درباره‌ي سلول‌هاي هويج بنويسد. مقاله‌ي او با اين جمله شروع مي‌شد: « اگر پوسته‌ي سلول‌ها به مواد مختلف اجازه‌ي ورود و خروج نمي داد،..»
آيا مي‌توانيد حدس بزنيد رؤيا چه نوشت؟ در چند جمله مقاله‌ي رؤيا را كامل كنيد.

 

3-دو قطعه بزرگ چغندر قرمز، يكي پخته و ديگري خام را در دو ليوان كه داخل هر كدام تا نيمه آب ريخته ايم، مي‌اندازيم . بعد از يك ساعت مشاهده مي‌كنيم كه آب ليواني كه چغندر پخته شده در داخل آن بوده، قرمز شده است. به نظر شما اين پديده كدام خصوصيت ساختماني سلول را نشان مي‌دهد؟

 

4-دو قطعه‌ي سيب زميني يك اندازه، يك شكل و تازه تهيه مي‌كنيم و آن‌ها را در دو ظرف قرار مي‌دهيم . در ظرف شماره‌ي (1) آب خالص و درظرف شماره‌ي (2) محلول 20 درصد قند و آب مي‌ريزيم. پس از دو روز مشاهده مي‌كنيم حجم دو قطعه سيب زميني تغيير مي‌كند. شما مي‌توانيد علت اين تغيير حجم را توضيح دهيد؟

 

فصل13-دنیای میکروبها

علوم تجربي – سال اول راهنمايي تحصيلي


  فصل 13 – آدمي و ميكروب ها
دنياي ميكروب ها :

بيشتر مردم از ميكروب ها تصور ناخوشايندي دارند. واژه هاي ميكروب از دو كلمه يوناني به معني «كوچك» و «زيستن» گرفته شده و به هر جاندار ذره بين گفته مي شود. حقيقت اين است كه تعداد ميكروب هاي مفيد بيشتر از انواع زيان آور است. حقيقت آن است كه زندگي انسان ها به ميكروب ها وابسته است. اما آنها بدون هوا مي توانند زندگي كنند از هزاران سال پيش، نان ، چاي ، پنير، ماست ، كاكائو و ترشي ها و بسياري از محصولات غذايي به كمك ميكروب ها توليد مي شوند. دنياي ميكروب ها توليد مي شوند.



  بيماري زايي ميكروب ها :

‌ميكروب ها براي يافتن محيط مناسب خود ممكن است وارد بدن انسان، جانوران ، گياهان و يا ميكروب هاي ديگر شوند. در اين حال ميكروب، انگلي و جانداري كه وارد آن شده ميزبان است. حضور ميكروب در بدن ميزبان، استفاده از مواد بدن ميزبان براي رشد خود و نيز توليد موادي كه براي سلول هاي ميزبان سمي است، از راههاي آسيب رساندن ميكروب هاست.
در هر بيماري ميكروبي سخت، سه مرحله ي جداگانه تشخيص داده مي شود. اول مرحله جاي گيري است كه طي آن ميكروب وارد بدن مي شود و خود را به جاي مناسب رشد مي رساند.اين مرحله ممكن است كوتاه يا دراز باشد. دوم مرحله حاد است كه شخص بيمارمي شود و همه ي نشانه هاي بيماري ظاهر مي شوند. در اين مرحله،مبارزه بدن و ميكروب به اوج خود مي رسد. اگر بدن در اين مبارزه موفق شود، مرحله سوم پيش مي آيد كه نقاهت نام دارد. در اين مرحله بدن رفته رفته توانايي خود را باز مي يابد.
بعضي از بيماريهاي ميكروبي مرحله ي حاد ندارند. در اين گونه بيماريها، پس از آنكه علامت هاي بيماري ظاهر شد، مبارزه ميكروب و بدن به كندي صورت مي گيرد و اين مبارزه مدت ها به طول مي انجامد. در طي اين مدت نه بدن مي تواند ميكروب ها را از بين ببرد و نه ميكروب، بيماري را از پاي در مي آورد. اين گونه بيماري ها را مرض مي گويند. سل غالباً بيماري مزمن است. ماهها و حتي سالها مي گذرد تا بدن با ميكروب بتوانند در اين مبارزه پيروز شوند.
 



  آغازيان :

اين جانداران موجودات ساده اي هستند كه برخي از آن تك سلولي و ميكروسكوپي اند. بعضي از اين جانداران زندگي آزاد دارند ، بعضي انگل اند، و برخي با داشتن سبزينه غذاسازي مي كنند. اين جانداران به شكل هاي مختلفي ديده مي شوند بعضي در اطراف بدن خود مژك هاي فراوان دارند. برخي فقط يك يا دو رشته دراز دارند و به كمك آن شنا مي كنند. بعضي هم كم تحرك اند.


در نگاه اول ممكن است به دليل جثه كوچك اين جانداران وجود آنها را پراهميت ندانيم، اما به دليل زير وجود آنها مهم است.
اين جانداران غذاي ماهها و بسياري از جانوران ساكن آب هستند.
بعضي از اقسام اين آغازيان ، پوسته هاي سختي در اطراف سلول خود دارند كه بعد از مرگ جاندار اين پوسته ها روي هم رسوب مي كنند و منابع معدني با ارزشي را مي سازند. بعضي از اين آغازيان در تهيه داروها و مواد غذايي نقش دارند. گروهي از آنها سبزينه داشته و از توليد كننده هاي محيط زيست به حساب مي آيند.
البته اقسام بيماريزا هم در ميان اين گروه وجود دارد. انواعي از آن ها، باعث بروز بيماريهايي چون اسهال خوني يا مالاريا مي شوند. مبارزه با اين بيماريها هزينه هاي زيادي دارد.


 



  قارچ ها :

قارچ ها از مواد غذايي و نيز وسايل انسان ( مثل كاغذ، لباس، چرم و ...) استفاده مي كنند. گروهي از آنها بيماريهايي ايجاد مي كنند كه به دشواري معالجه مي شوند. اما انواع مفيدي هم دارند كه در توليد مواد غذايي و شيميايي، ايجاد طعم خوراكي ها، توليد داروها و دفع آفت هاي گياهي مؤثرند.
قارچ ها جانداراني هستند كه زماني با گياهان و زماني با آغازيان هم گروه بودند. اما امروزه دسته ي جداگانه اي محسوب مي شوند. قارچ ها سبزينه ندارند. در بين قارچ ها انواع تك سلولي فراوان است. قارچ ها در محيط هاي متفاوتي رشد مي كنند. حتي جاهايي كه ساير ميكروب ها توانايي زنده ماندن ندارند. شما مرباي كپك زده ديده ايد، در حاليكه غلظت زياد قند جلوي رشد بسياري از ميكروب ها را مي گيرد.
 



  بررسي باكتريها :‌

ثابت كردن اينكه يك ميكروب بيماريزا است ، آسان نيست. رابرت كج (دانشمند و پزشك آلماني كه عامل بيماري سياه زخم و سل را كشف كرد و درباره وبا و مالاريا مطالعات بسيار دقيقي انجام داد) در اين مورد تحقيق فراواني كرد. او كه روشهايي براي پرورش باكتريها يافته بود،‌مي خواست بداند كه آيا بين بيماريها و باكتريها رابطه اي وجود دارد يا نه؟ وي پس از آزمايش هاي بسيار ، اصول زير را براي اثبات بيماريزا بودن يك ميكروب (از جمله باكتريها) بيان كرد:
1 – ميكروبي كه احتمالاً عامل بيماري است بايد به تعداد زياد در بدن بيمار يافت شود.
2 – اين ميكروب را بايد بتوان بدست آورد و پرورش داد
3 – ميكروب پرورش داده شده بايد بتواند در صورت وارد شدن به بدن يك فرد سالم، شبيه همان بيماري ايجاد كند.
4 – بايد امكان پرورش درباره ميكروب هم وجود داشته باشد.
 



  باكتري ها و غذاها :

آشپزخانه يكي از مهمترين قسمت هاي هر خانه است كه همه روزه ازآن استفاده مي شود. غذاي افراد خانواده در آن جا تهيه مي شود. در اين صورت پاكيزگي ظرف ها و محيط آشپزخانه بسيار مهم است. غذاهايي هم كه در يك نوبت خورده نمي شوند، بايد از آلوده شدن دور بماند، غذاهايي كه در حال فاسد شدن باشند، مقدار زيادي باكتري دارند. علت فاسد شدن هم رشد و توليد مثل باكتريها و توليد شدن مواد زايد و سمي توسط آنها ست. آب آلوده به باكتريها نيز مي تواند باعث ايجاد بيماريهايي مثل وبا شود. ويروس ها : موجودي را در نظر مي گيريد كه نه رشد مي كند، نه غذا مي خورد و نه تنفس مي كند. اما مي تواند شبيه خودش را به وجود آورد. چنين موجودي را كه نه زنده است و نه غيرزنده . ويروس مي نامند. ويروس ها فقط به علت دارا بودن توانايي توليد مثل به جانداران شبيه اند . اما بايد دانست كه هر ويروس فقط هنگامي مي تواند توليد مثل كند كه در داخل يك سلول زنده قرار گرفته باشد. در واقع ويروس ها انگل اجباري هستند. ويروس ها چنان كوچك اند كه با ميكروسكوب هاي معمولي نمي توانيم آنها را ببينيم و براي ديدن آن ها، بايد از ميكروسكوپ هاي بسيار قوي و مخصوص استفاده كنيم.
ويروس ها را در هيچكدام از گروههاي موجودات زنده جاي نمي دهند، زيرا سلول ندارند. آن ها را «مرز ميان موجودات زنده و غير زنده» به حساب مي آورند. در ساختمان هر ويروس معمولاً يك «پوسته پروتئيني» و يك مولكول بسيار درشت از «ماده وراثتي» يافت مي شود كه خصوصيات ويروس را به وجود مي آورد. گروهي از ويروس ها مثل عامل ايدز ساختمان پيچيده تري دارند.
بيشتر ويروسها مضرند. عده ي كمي بي زيانند ولي ويروس هاي مفيد انگشت شمارند. واقعيت اين است كه مبارزه كردن با ويروس ها، سخت تراز مبارزه عليه باكتريهاست.
 



  فكر كنيد :
1 – گاهي در اماكن پرجمعيت به بيماري ميكروبي مبتلا مي شويم. به نظر شما علت چيست؟

مردم در اين اماكن به هم نزديك مي شوند و احتمال انتشار ميكروب هاي بيماري زا بوسيله هوا يا تماس مستقيم زياد مي شود. هر چه جمعيت بشتر باشد احتمال بودن افراد بيمار ناقل در ميان آنها بيشتر است.  



  2 – فرض كنيد در معرض ابتلا به يك بيماري ميكروبي بوده ايد ولي به آن مبتلا نشده ايد، چه دليلي براي بيمارشدن خود مي توانيد بياوريد؟

1. ممكن است عده كمي ميكروب وارد بدنمان شده باشد. 2. دفاع خارجي (مانند پوست) جلوي آنها را گرفته باشد. 3. ميكروب ها به محل مناسب خود در بدن نرسيده باشند. 4. گلبول هاي سفيد آن ها را از بين برده باشند. 5. قبلاً به اين بيماري مبتلا شده بوديم و يا واكسن آن را تزريق كرده بوديم . در نتيجه نسبت به آن مقاومت كرده ايم.  



  فكر كنيد
1 – منظور از بيماري مسري چيست؟ آيا همه ي ميكروب هاي مسري ناشي از ميكروب هاي بيماريزا هستند؟

بيماري كه از محيط زندگي يا افراد بيمار به افراد تندرست سرايت مي كند. خير، زيرا بعضي از بيماريهاي مسري ناشي از كرم هاست . مثل كرم كدو و كرم قلابدار  



  چرا مأموران بهداشت افراد خارجي را فقط به خاطر برخي از بيماري هاي ميكروبي در قرنطينه نگه مي دارند. نه به خاطر همه ي انواع بيماريهاي ميكروبي ؟

زيرا فقط برخي از بيماريهاي ميكروبي مسري هستند. بعضي از بيماريهاي ميكروبي زودتر از ديگر بيماريها سرايت مي كنند. همچنين بعضي از بيماريها خطرناك تر از ديگر بيماريها هستند.  



  منابع انتقال ميكروب هاي بيماريزا به انسان كدامند؟

1. از راه بيني (تنفس هواي آلوده) 2. از راه دهان (از طريق آب آلوده و به دهان بردن چيزهاي آلوده 3. از راه سوراخ شدن پوست از طريق گزيدن حشرات ، گاز گرفتن حيوانات، زخم ها و بريدگي ها.  



  اطلاعات جمع آوري كنيد
هنوز هم در بعضي از روستاها نان را در خانه مي پزند. آيا روش كار ، با آن چه در نانوايي ها انجام مي گيرد ، فرقي دارد؟

روشن كار تقريباً يكسان است. در نانوايي ها از دستگاه هاي مختلف براي آسانتر شدن و سريعتر شدن كارها استفاده مي شود.  



  فكر كنيد :
به نظر شما كدام گروه باكتريها مي توانند براي كارهاي كشاوري مفيد باشند؟ دليل بياوريد.

كودرست ها به منظور استفاده از ماده و انرژي موجود در مواد غذايي (زنده يا مرده) به تجزيه ي آنها مي پردازد. مواد حاصل از تجزيه ي باكتريها براي رشد گياهان مفيد است.  



  كدام گروه از آن ها بيماريزا هستند؟ كدام گروه ممكن است بيماريزا باشند؟

انگل ها معمولاً بيماريزا هستند. زيرا انگل هاي بيماريزا در بدن ديگر جانداران به سر مي برند و از آن ها غذا بدست مي آورند.  



  فكر كنيد
علت پيدا شدن پوسيدگي دندان انواعي از باكتريها هستند
چرا دندان هاي آسيا (عقبي) بيشتر از دندان هاي جلو پوسيده مي شوند؟

به علت شكل دندان هاي آسيا غذاي بيشتري در بين آنها گير مي كند و رعايت بهداشت نيز در دندان عقبي سخت تر است.

به جز مسواك زدن، چه راههايي براي جلوگيري از پوسيدگي دندان ها وجود دارد؟
استفاده از دهان شويه و نخ دندان

اطلاعات جمع آوري كنيد:
به جز بسته بندي چه راههايي براي محافظت غذاها در برابر ميكروب وجود دارد؟ كنسرو كردن ، خشك كردن، منجمد كردن ، نمك سود كردن، مربا كردن ، استريل كردن، پاستوريزه و هموژنيزه كردن

كدام راهها قديمي تر و كدام راهها جديدتر است؟
خشك كردن، فلفل زدن و نمك زدن قديمي ترين راههاي محافظت غذاهاست.

در منزل از چه روش هايي براي نگه داري غذا استفاده مي شود؟
خشك كردن – نمك سود كردن – منجمد كردن – مربا كردن
 

فصل12-دنیای گیاهان

 

علوم تجربي – سال اول راهنمايي تحصيلي


  فصل 12 – دنياي گياهان
گوناگوني گياهان

تشخيص گياهان هميشه آسان نيست. چون در بعضي از آنها ريشه ، ساقه و برگ وجود ندارد.
لينه، ‌دانشمند گياه شناس سوئدي، د رحدود 2 قرن پيش شروع به مطالعه ي علمي گياهان كرد. لينه شكل و ساختمان گل و دانه ي گياهان را وسيله ي طبقه بندي آن ها قرار داد و از اين راه ، چند هزار گياه را طبقه بندي كرد. امروزه گياهان را بر اساس داشتن و نداشتن آوند طبقه بندي مي كنند. آوندها مسير حركت مواد مختلف در گياهانند. بيشتر گياهان را ، گلدارها تشكيل مي دهند. گوناگوني سرخس ها و بازدانه ها كمتر از آنهاست. خزه ها گروه كوچكي از گياهان به شمار مي آيند.



  خزه ها :

شما قسمت هاي مختلف گياه يعني ريشه، ساقه و برگ و گل را مي شناسيد. حتماً مثلاً ياد گرفته ايد كه تعدادي از گياهان با دانه زياد مي شوند. اما شايد تاكنون نمي دانستيد كه گياهاني هم وجود دارند كه هيچ كدام از اين قسمت ها را به شكلي كه در گياهان گلدار معلولي ديده مي شوند، ندارند.
خزه ها، رشته هاي باريكي دارند كه به جاي ريشه عمل مي كنند. اجزاي كوچك سبز و برگ مانندي هم دارند كه دور بخشي به شكل ساقه قرار گرفته اند. خزه ها به جاي آن كه از رشد دانه به وجود آيند، از رويش هاك حاصل مي شوند. هاگ سلولي است كه مي تواند به تنهايي رشد كرده و جاندار كاملي را تشكيل دهد. اگر هاگ هاي خزه پس از پاره شدن هاگدان در جاي مناسبي قرارگيرند. رشد كرده و خزه ي جديدي را به وجود مي آورند.

 



  سرخس ها :

اين گياهان ريشه، ساقه و برگ دارند. اما گل نمي دهند و مانند خزه ها، با هاگ زياد مي شوند، سرخس ها مخصوص مناطق مرطوب اند و بطور طبيعي، در جنگل هاي شمال ايران وجود دارند. در ساير مناطق هم گاهي آن ها را در كنار استخر، جويها و اطراف چاهها مي توان يافت. در ماههاي معيني از سال، در پشت برگ سرخس ها، لكه هاي زردي ايجاد مي شود كه پس از مدتي به صورت برآمدگي قهوه اي رنگي در مي آيد. هر برآمدگي كه هاگينه نام دارد، مجموعه ي هاگدان هايي است كه داخل هر كدام تعداد بسيار زيادي هاگ وجود دارد. اين هاگ ها اگر در جاي مناسب و مرطوب بيفتد، تبديل به سرخش جديد مي شوند

 



  بازدانه ها :

قديمي ترين درختان امروزي روي زمين، از بازدانه ها هستند. سن بعضي از اين درختان را تا پنج هزار سال نيز تعيين كرده اند. همه ي شما درختان كاج يا سرو را ديده ايد. اين درختان، تقريباً در همه ي سال سبز هستند، كاج و سرو ها گل نمي دهند، اما به جاي آن مخروط هايي دارند كه دانه ها در درون آن ها رشد مي كنند. به همين علت آن ها گياهان مخروط دار مي گويند.


درختان كاج از جمله مهم ترين درختان هستند. تيرهاي سه پايه ي برق و تلفن،‌اگر چوبي باشند، از تنه ي درختان كاج اند. تخته ي لازم براي بسياري از كارهاي نجاري و جعبه سازي را هم از چوب كاج تهيه مي كنند. از چوب و شيره هاي كاج مواد صنعتي مختلفي مي سازند كه فيلم عكاسي، الكل، استون و مواديكه در تهيه ي صابون، رنگ و بعضي از داروها به كار مي رود، از آن جمله است.
 



  نهان دانه ها:

تمام بوته ها و درختاني كه گل مي دهند، در گروه گياهان گل دار يا نهان دانه ها هستند. گياهان گل دار فراوان ترين و گوناگون ترين گياهان روي زمين مي باشند. اين گياهان از نظر شكل، اندازه و زيستگاه بسيار متفاوتند. نها ندانه ها، ريشه، ساقه،‌برگ ، گل و ميوه دارند. گياهان گل دار، به دو گروه كوچك تر تك لپه اي و دو لپه اي ها تقسيم مي شوند.  



  اندام هاي گياهان دانه دار:

در گياه اندام هاي مختلفي وجود دارد. برخي از اندام ها در رشد گياه مؤثرند و گروهي ديگر وظيفه توليد دانه را به عهده دارند. دسته ي اول كه اندام هاي رويا نام دارند. شامل ريشه ، ساقه و برگ مي شوند. اين اقدام ها با جذب آب و مواد لازم، انتقال آن ها به سلول هاي غذا ساز و سپس رساندن مواد غذايي ساخته شده به همه سلول هاي گياه باعث رشد آن مي شوند گروه دوم اندام هاي زايا مثل گل و ميوه هستند كه تشكيل دانه و پراكنده شدن آن براي رشد گياه جديد را به عهده دارند. در گياهان مختلف ساقه و ريشه هر كدام ممكن است در هوا، خاك يا آب قرار د اشته باشند.  



  ريشه :

ريشه گياه را محكم در خاك نگه مي دارد، كار اصلي ريشه ،‌جذب آب و مواد لازم براي غذاسازي گياه در برگ است. ريشه ها متناسب با نوع گياه و نوع محيط ، در سطح خاك پخش مي شوند. يا آن كه به اعماق آن فرو روند. گاهي ممكن است ريشه ها در آب يا هوا قرار داشته باشند.
ريشه ي گياه به كمك تارهاي كشنده كه مانند مو هستند. آب و مواد معدني را جذب مي كند تا آن ها را به برگ برساند.


 



  ساقه ها

بيشتر ساقه ها را به علت آن كه در بالاي خاك قرار مي گيرند، آسان مي توان شناخت. ساقه ها، دو كار اصلي دارند. شاخه ها و برگ ها را روي خود نگه مي دارند. آب و نمك هاي جذب شده از زمين را به برگ ها مي رسانند. اما ساقه ها، كارهاي ديگري را هم انجام مي دهند. مثلاً نيشكر نوعي ساقه است كه مقدار زيادي ماده ي قندي را در خود نگه مي دارد. ساقه محل عبور آوندهاست. آوندها، لوله هاي باريك و يك طرفه اي براي جابه جايي مواد در گياهند. آوندهاي چوبي آب و مواد معدني (شيره خام) را از ريشه به برگ مي رسانند. آوندهاي آبكش دار مواد غذايي ساخته شده در برگ ( شيره پرورده) را از آن جا به همه سلولها مي برند. تعداد و قطر آوندهاي چوبي بيشتر از آوندهاي آبكش است.


ساقه : در ساقه هاي چوبي،‌جوانه هايي در اطراف و انتهاي ساقه وجود دارد كه رشد طولي ساقه برعهده آن هاست. بعضي ازاين جوانه ها تبديل به برگ و گل و بعضي تبديل به شاخه مي شوند. گياهان چوبي، علاوه بر رشد طولي، رشد قطري هم دارند. به همين علت سال به سال قطر تنه ي درختان زيادتر مي شود. افزايش قطر درخت به دليل زياد شدن آوندهاست. آوندهاي چوبي ... بيشتر از آوندهاي آبكش افزايش مي يابند، به طوري كه بيشتر قطر تنه ي درخت را تشكيل مي دهند.


 



  برگ :

برگ كارخانه ي غذاسازي گياه است. بيشترين مقدار سبزينه (كلروفيل) گياه كه محل غذاسازي گياه است. در برگ ذخيره شده است. با وجود آنكه برگ در گياهان مختلف به شكل هاي بسيار گوناگوني ديده مي شود،‌كار اصلي آن در همه گياهان تقريباً يكي است. در پوسته نازكي كه پشت و روي برگ را مي پوشاند، سوراخ هاي بسيار ريزي به نام روزنه وجود دارد كه فقط با ميكروسكوپ ديده مي شوند. سلول هاي وسط برگ از اين راه كربن دي اكسيدهوا را براي عمل غذاسازي و اكسيژن را براي تنفس مي گيرند. آب و مواد معدني لازم نيز از راه رگ برگ ها از طريق ساقه به برگ مي رسد، رگ برگ ها، مجموعه آوندها بوده و به آوندهاي ساقه و ريشه متصل اند.
هر برگ غيراز رگ برگ، دم برگ و پهنك هم دارد. دم برگ قسمتي است كه برگ به وسيله آن ساقه متصل مي شود. پهنك قسمت سطح برگ را معمولاً نازك است مي گويند. شكل پهنك در برگ گياهان مختلف بسيار متفاوت است. لبه ي پهنك هم ممكن است صاف يا دندانه دار يا داراي بريدگيهاي عميق باشد، اگر برگ فقط يك دم برگ داشته باشد، آن را ساده مي گويند. اما در بعضي از گياهان، به هر دم برگ تعدادي برگچه متصل است. در اين حال برگ را مركب مي نامند.


 



  فتوسنتز:

در بررسي ساختمان برگ، سلول هاي سبزينه (كلروفيل) درون دانه هاي سبزرنگي به نام كلروپلاست قرار دارد. كلروپلاست مانند آشپزخانه ي سلول هاي گياهي است. هر كلروفيل، ملكول شيميايي است كه مانند سرآشپز تهيه غذا را به عهده دارد. در انجام اين كار ، ماده هاي رنگي به او كمك مي كنند. بخشي از عمل غذاسازي گياهان (فتوسنتز) نيازمند نور خورشيد است و قسمتي از آن احتياج به نور ندارد. درست مثل اينكه برخي كارهاي مربوط به تهيه غذا به انرژي حرارتي اجاق احتياج داشته ( مثل پختن) و بعضي كارها نيازي به گرما ندارند. (مثل آماده كردن گوشت، پاك كردن برنج و ...) مواد اوليه مورد نياز براي غذاسازي گياهان آب و كربن دي اكسيد بوده و محصول آن مواد قندي در اكسيژن است.
در خرما و نيشكر مواد قندي فراوان است و در زيتون و بادام مواد چربي زياد است. گياه در سلول هاي برگ ابتدا مواد قندي را مي سازد و سپس آن ها را به مواد ديگري تبديل مي كند. مواد غذايي توليد شده در برگ از طريق آوند آبكش به جوانه ها، گل و ميوه و ساير قسمت هاي گياه برده مي شود.
 



  فصل 12 – فكر كنيد
آوندها آب و نمك هايي را كه ريشه از خاك جذب مي كند، به برگها مي رسانند تا كار غذاسازي انجام شود. اما خزه ها آوند ندارند. در اين صورت نياز آن ها به آب و نمك ها چگونه تأمين مي شود؟

خزه ها آب و نمك ها را بوسيله اندام هاي ريشه مانند (ريزوئيد) از خاك جذب مي كنند. انتقال آب درون ساقه به صورت سلول به سلول است و برگ ها مي توانند مستقيماً آب اتمسفر را جذب كنند.  



  نداشتن آوند، چه فرق مهمي را بين اين گياهان و گياهان آوند دار بوجود مي آورد؟

گياهان آوندي داراي ساقه مي باشند ولي خزه ها ساقه ندارند. به اين علت طول آن ها از چند ميلي متر تجاوز نمي كند.  



  مشاهده كنيد
از يك درخت كاج چند شاخه ي كوچك جدا كنيد و برگ هاي آن را با دقت ببينيد. شكل برگها چه تفاوتي با شكل برگهاي درختان معمولي دارد برگ هاي كاج سوزني شكل اند يعني دراز و باريك اند.
وضع قرار گرفتن برگ ها در روي شاخه چگونه است؟

دو به دو روي هم واقع شده اند و هر 2 تا 5 برگ درون يك غلاف به ساقه چسبيده اند.

آيا در اين برگ ها، رگ برگ وجود دارد؟
بله، در هر برگ فقط يك رگبرگ وجود دارد.
دانستيد درختان كاج «هميشه سبز» هستند، زيرا برگ هاي آن مثل درختان ديگر در پائيز زرد نمي شود و نمي ريزد. به نظر شما آيا مي توان گفت برگ هاي كاج «هميشگي اند»؟ خير، برگ هاي درختان كاج مانند درختان ديگر در پائيز زرد نمي شود و نمي ريزد بلكه ريزش برگ ها به تدريج در طول 2 تا 3 سال صورت مي گيرد. معمولاً هميشه تعدادي برگ خشكيده بر روي درخت يا زير آن وجود دارد بنابراين برگ هاي درختان كاج هميشگي نيستند.
 



  فكر كنيد :
وقتي دانه اي را مي كاريم. اولين قسمتي كه از آن خارج مي شود، ريشه است . چرا؟

زيرا گياه را در خاك محكم نگه مي دارد. و آب و مواد لازم براي غذاسازي را از زمين جذب مي كند.  



  مقايسه كنيد :
با ريشه هاي راست و افشان در دبستان آشنا شده ايد.
آيا وظيفه ي همه اين ريشه ها مشابه است؟

بله، وظيفه اصلي ريشه همه گياهان جذب آب و مواد لازم از خاك و محكم نگه داشتن گياه در خاك است.

آيا به جز جذب مواد و محكم نگهداشتن گياه در خاك، كار ديگري براي بعضي از ريشه ها مي توانند پيدا كنيد؟
بله ريشه ي بعضي از گياهان مانند هويج،‌چغندر ، ترب و تربچه محل ذخيره مواد غذايي است.




فكر كنيد


يك قطعه ي ساقه ي بريده شاده درخت تهيه كنيد (كاج باشد بهتر است) در اين ساقه تعدادي حلقه وجود دارد. هر حلقه تيره و روشن،‌مربوط به يك سال رشد درخت بوده است. با ذره بين به دقت حلقه ها را مشاهده كنيد. آيا مي توانيد آن ها را شمرده و سن درخت را پيدا كنيد؟
ضخامت حلقه ها مساوي نيست. هر چه فعاليت گياه در اثر مساعد بودن شرايط آب و هوايي در طول يك سال بيشتر باشد، قطر حلقه هاي مربوط به آن سال ها هم بيشتر خواهد بود. در ضمن جهت تابش نور هم مي تواند در رشد درخت از يك طرف و زياد شدن قطر حلقه در آن سمت مؤثر باشد.

حلقه هاي تيره و روشن بيانگر تعداد تراكم آوندهاست. در كداميك تعداد آوندها بيشتر است؟
آوندهاي روشن

به نظر شما در هر سال ابتدا حلقه هاي تيره بوجود آمده اند يا روشن ؟ چرا؟
حلقه هاي روشن . زيرا حلقه هاي روشن در بهار و حلقه هاي تيره در زمستان و پائيز بوجود آمده اند.

آخرين حلقه اي كه بعد از آن، درخت قطع شده بيروني ترين لايه است يا داخلي ترين لايه؟ چرا؟
آخرين حلقه جديدترين لايه است.زيرا لايه هاي جديد در بيرون لايه هاي قديمي توليد مي شوند.

فكر كنيد :
1 – اگر بخواهيد تعيين كنيد كه كدام نوع برگ ها عمل غذاسازي را بيشتر و بهتر انجام مي دهند، به چه چيزهايي در آن برگها توجه مي كنيد؟

1. سلول هاي سبزينه دار برگ داراي سبزينه ي فراوان باشند ( هرچه برگ سبزتر باشد مقدار سبزينه بيشتر است) 2. سطح برگ داراي وسعت زيادي باشد 3. ضخامت برگ كم باشد 4. تعداد گلبرگ هاي موجود در برگ زياد باشند.

2 – به نظر شما، غذايي كه در برگ ها ساخته شده است چه مي شود؟
بوسيله آوندها به تمام قسمت هاي مختلف گياه بخصوص جاهاي فعال برده مي شود،‌مانند نوك ريشه و ساقه (جهت رشد طولي)، برگ ها (جهت غذاسازي) جوانه و گل (جهت توليد مثلي) و ميوه (جهت ذخيره ي مواد غذايي).
 

فصل11-جهان جانوران

علوم تجربي – سال اول راهنمايي تحصيلي


  فصل 11 – جهان جانوران
گوناگوني جانوران

در ميان موجودات زنده ، جانوران نسبت به بقيه گوناگون ترند. بعضي از جانور شناسان عقيده دارند كه هنوز شايد نيمي از جانوران را هم نمي شناسيم.





  اسفنج ها :

اسفنج ها بيشتر در دريا زندگي مي كنند. اما اقسامي هم ساكن آب هاي شيرين هستند. اسفنج ها وسيله اي حركتي ندارند هميشه به يك جا چسبيده اند و حتي شكل معيني ندارند. اسفنج ها ،‌ساده ترين جانوران اند و بدن آنها را تعداد زيادي سلول هاي تقريباً مشابه تشكيل مي دهد. سطح بدن اسفنج پر از سوراخ است. آبي كه از راه اين سوراخ ها وارد حفره ي وسط بدن مي شود. مواد غذايي را هم به سلول هاي اسفنج مي رساند.

 



  كيسه تنان :

اين جانوران، در مقايسه با اسفنج ها اندكي پيشرفته اند. در بدن آنها چندين نوع سلول براي كارهاي تخصصي مانند گوارش، حركت كردن ، حس كردن و غيره بوجود آمده است. اما هيچ نوع اندام و دستگاهي ندارند. علت نام گذاري اين جانوران ، بدن كيسه مانند آنهاست . درون كيسه ، دستگاه گوارش هم محسوب مي شود ، بزرگترين گروه كيسه تنان مرجان ها هستند كه اسكلت آهكي دارند.

 



  كرم ها:

كرم ها گروه بسيار بزرگي از جاندارانند و اقسام زيادي دارند. بعضي از آنها آزادانه زندگي مي كنند. اما اقسام انگل ها در ميان كرم ها زياد است. بعضي از كرم هاي انگل، بيماريهاي شديدي را در جانوران و انسان پديد مي آورند. كرم ها در آب هاي شور، شيرين، خاك بدن گياهان و جانوران زندگي مي كنند. طول بعضي از اقسام كرم ها مانند كرم كدو تا چندين متر هم مي رسد. اما اقسام ميكروسكوپي هم در بين آنها زياد است. همه ي كرم ها بدني نرم و بدون اسكلت دارند.
كرمها را بر اساس ساختمان بدن به سه گروه :‌
حلقوي،‌لوله اي و پهن طبقه بندي مي شوند.

 



  نرم تنان :

همه ي نرم تان به جز نمونه محدود در آب زندگي مي كنند . بدن بيشتر نرم تنان را از بيرون صدف آهكي مي پوشاند. صدف برخي از نرم تنان قيمتي و گرانبهاست.

 



  بندپايان :

بندپايان، اسلكت خارجي و سخت دارند. بدن و اندام هاي حركتي آنها بند بند است. بندپايان و به ويژه حشرات، از بقيه ي بي مهره ها فراوان ترند و انواع آن ها را در آب ، روي خشكي ، داخل خاك و همه جاي ديگر مي توان يافت.

 



  خارپوستان :

‌همه ي انواع در درياهاي گرم زندگي مي كنند. اين جانوران به هيچكدام از گروههاي ديگر شباهت ندارند. در بدن آن ها، آب درمسيرهاي خاصي حركت مي كند و نيازهاي سلول را تأمين مي كند.

 



  ماهي ها :

ماهيهاي مختلفي در درياها زندگي مي كنند كه از لحاظ شكل ، رنگ ، اندازه ، نوع غذا و نوع رفتارها بسيار با هم فرق دارند. اسلكت برخي از ماهي ها غضروفي است. (مثل كوسه، ماهي خاويار، اره ماهي، سفره ماهي و ...) داشتن آبشش و باله، ماهي را براي زيستن در آب سازگار مي كند بيشتر ماهيها داراي فلس هستند،‌پولك به نوع خاص از فلس گفته مي شود.

 



  دوزيستان :

دوزيستان در آب تخم ريزي مي كنند و نوزاد آن ها مراحل اول رشد را در آب طي مي كند، اما چون بعداً آبشش آنها تبديل به شش مي شود، جانورا بايد بقيه ي زندگي را در خشكي بگذراند. قورباغه از دوزيستان است. نوزادان قورباغه گياه خوارند. اما جانور بالغ، گوشت خوار است. پوست قورباغه نازك است، پولك ... ندارد. شش قورباغه ها كوچك است و نياز جانور را رفع نمي كند. به اين علت، قورباغه ها تنفس پوستي هم دارند.

 



  خزندگان :

بدن خزندگان با صفحات يا پولك هاي سخت پوشيده شده است. دست ها و پاهاي خزنده كوتاه اند، بنابراين جانور، در هنگام حركت شكم خود را روي زمين مي كشاند. بيشتر خزنده ها در خشكي زندگي مي كنند. خزندگان تخم هايي با پوسته ي نرم و قابل انعطاف مي گذارند. دانياسورها خزندگان قديمي خشكي زي هستند كه نسل آن ها در حدود ميليون ها سال پيش از بين رفته است.

 



  پرندگان :

پرنده ها براي حركت كردن انرژي زياد صرف مي كنند و براي جبران آن بايد غذاي زيادي بخورند. بدن پرنده ها از پر پوشيده شده است . پر، كه سبك و مقاوم است همه بدن را گرم نگه مي دارد، هم به سبك شدن بدن و پرواز كمك مي كند. پرنده ها، از لحاظ شكل بدن، پاها، منقار و غيره با هم فرق هاي بسياري دارند، در پرندگاني كه خوب پرواز مي كنند، استخوان ها پرحفره اند، چنين ساختماني علاوه بر استحكام زياد، بدن را نيز سبك مي كنند.

 



  پستانداران :

پستانداران ، در همه جاهاي زمين زندگي مي كنند و بين همه آن ها، ويژگي هاي مشتركي را مي توان يافت. مثلآً بدن اين جانوران از مو، پشم يا كرك پوشيده شده است. بيشتر آن ها بچه زا هستند و جنين غذاي خود را از خون مادر مي گيرد. همه پستانداران غده هاي شيري دارند و شير غذاي نوزدان است. قدرت يادگيري اين جانوران زياد است.  



  فصل 11
طراحي كنيد
اسفنج براي رشد و توليد مثل نياز به تغذيه و تنفس دارد، اما دستگاه خاصي براي انجام اين عمل ندارد. به نظر شما اسفنج چگونه تغذيه و تنفس مي كند؟ آيا به خون احتياج دارد؟

1 - سطح بدن اسفنج پر از سوراخ است. در درون بدن اين موجود زنده سلول هايي وجود دارد كه با ضربه زدن با هم باعث جريان يافتن آب مي شود. آب هاي اكسيژن و ذرات ريز غذا است. اين سلول ها غذا را جذب مي كنند و به حفره هاي وسط بدن انتقال مي دهند. از طريق اين سلول ها، مواد غذايي به نقاطي از بدن كه نياز به غذا دارد منتقل مي شود مواد زايد نيز از سوراخ هاي بزرگ وسط بدن به بيرون رانده مي شوند.
2 – اسفنج ها به خون احتياج ندارند. زندگي اسفنج ها به جريان آب بستگي دارد. زيرا آب باعث انتقال غذا و اكسيژن به اسفنج مي شود و مواد زايد آن ها را با خود حمل مي كند.
 



  فكر كنيد
مفهوم بدن كيسه مانند چيست؟بدن اين موجودات مانند چيست؟

بدن اين موجودات مانند كيسه است و اين كيسه با مجرايي به خارج باز مي شود كه هم به منزله ي دهان و هم مخرج است.  



  بازوهاي كيسه تنان كه اطراف دهانه ي كيسه قرار گرفته اند چه نقشي دارند؟

باعث جريان يافتن آب و هدايت غذا به سوي دهان مي شود.

مشاهده كنيد:
تصاوير مشاهده كنيد
پوشش سخت بيروني بدن جانوراني از مواد معدني خاصي درست شده كه به آن استحكام مي بخشيد. يك صدف خالي حلزون را در سركه ي غليظ بيندازيد. پس از چند ساعت آن را ببيند. چه اتفاقي افتاده است؟ حباب هاي گاز نشانه ي چيست؟
يك صدف خالي حلزون در سركه ي غليظ نرم مي شود / حباب هاي گاز نشانه ي كربن دي اكسيد است.

فكر كنيد
مگس كه در اطراف ما زياد ديده مي شود يكي از عوامل مهم انتقال آلودگي است. با توجه به تصاوير علت آن را بيان كنيد.


مگس به كمك خرطوم شيرابه را مي مكد و در روي مواد مي نشيند و شيرابه را منتقل مي كند.

اطلاعات جمع آوري كنيد
ماهي هاي خاويار درياي خزر، مرغوب ترين خاوريار جهان را توليد مي كند،‌درباره خاويار طرز تهيه ي آن اطلاعاتي را تهيه كنيد.
خاويار تخم هاي چند گونه از ماهي هاي ازون برون است كه از چندين نقطه در آب درياها و آب هاي شيرين جهان يافت مي شوند. اما درشت ترين و مرغوب ترين آنها در آب هاي سواحل شمالي كشور ما در درياي مازندران زندگي مي كنند.
براي بدست آوردن خاويار ابتدا ماهيهاي صيد شده را با آب تميز مي شويند و شكم آها را باز مي كنند و تخم ها (خاويار) را در تشك هايي جمع آوري مي كنند.سپس آن ها را در يك توري مي ريزند تا كاملاً از يكديگر جدا شوند. به اين تخم ها نمك مي زنند و بعد از مدتي آب نمك را از خاويار جمع مي كنند و با فشار بر روي آن ها ترك ايجاد مي كنند. خاويار بدست آمده را در قوطي كنسرو بستنه بندي مي كنند.


آزمايش كنيد
تعدادي از پرهاي پرواز و پرهاي پوشش بدن چند پرنده را جمع آوري كنيد. به ساختمان پرها دقت كنيد. اجزاي يك پر چگونه و از كدام طرف از هم باز مي شوند؟
پرها با توجه به شكل و نوع آنها با هم متفاوتند.

1 – اگر پرهاي مختلف را رها كنيد،‌كدام زودتر به زمين مي رسند، آيا در مورد پرندگان مختلف تفاوتي وجود دارد؟
پرهاي پرواز

2 – اگر پرها را در آب فرو بريد، كدام آسان تر و كدام سخت تر خيس مي شوند؟ پري را به نفت آغشته كنيد. اگر آن را در آب فرو بريد، سرعت خيس شد اين پر با پر خشك مشابه خود متفاوت است؟
پرهاي پرواز سخت تر خيس مي شوند. پري كه به نفت آغشته است دير خيس مي شود.

مقايسه كنيد


اين سه نوع پا، مربوط به سه نوع پستاندار كف رو، پنجه رو، و ناخن رو است. شباهت و تفاوت آنها در چيست؟ براي هر يك از اين نوع روش هاي حركت چه جانوراني را مي شناسيد؟
پاي پستانداران معمولاً به پنج انگشت ختم مي شود و اين كيفيت در انسان و ساير پستانداران عموميت دارد. اين سه نوع پا از لحاظ استخوان بندي به هم شبيهند اما متناسب با نوع حركت، تغييراتي در آنها پديد آمده و بعضي از استخوان ها بيشتر رشد كرده اند.
الف) كف رو (پاي انسان) :
كف پا و انگشتان روي زمين تكيه دارد.
ب) پنجه رو : (پاي گربه):
كف از زمين كمي و فاصله دارد و فقط 4 انگشت روي زمين تكيه دارند. اين حالت براي دويدن سريع مناسب است.
ج) ناخن رو: (پاي اسب):
فقط با يك انگشت كه روي زمين تكيه دارد راه مي روند يا مي دوند و كف پا كاملاً بالا است.


انتخاب كنيد .
به نظر شما كدام نتيجه گيريهاي زير درست اند
:
1 – جانوران نمي توانند غذاي خود را بسازند. همه ي آنها غذا را از محيط اطراف مي گيرند.
صحيح .همه جانوران بطور مستقيم ياغيرمستقيم از گياهان تغذيه مي كنند.
2 – جانوران ، غذاي خود را گوارش مي دهند.
صحيح . زيرا پروتئين ها ، چربي ها و مواد قندي در بدن آن ها به ذرات ريزتري تبديل مي شود.
3 – بعضي از جانوران در دريا و بعضي در خشكي زندگي مي كنند.
غلط زيرا دوزيستان در هر دو محيط زندگي مي كنند.
4- بسياري از جانوران حركت مي كنند. حركت آن ها براي يافتن جاي مناسب تر زندگي،‌ يا پيدا كردن جفت است.
غلط . زيرا بعضي از جانوران مثل اسفنج ها،‌اصطلاحاً قادر به حركت نيستند. در بيشتر موارد نيز حركت براي بدست آوردن غذا و فرار از خطر است.
5 – بدن همه ي جانوران از تعدادي زيادي سلول درست شده است . هر گروه از سلول هاي كارهاي ويژه اي از قبيل گوارش غذا، حركت ، تنفس يا دفع مواد را انجام مي دهند. صحيح . زيرا در اين صورت كارها هميشگي و بهتر و سريعتر انجام مي گيرد.
 

بخش 4-فصل10-گوناگونی جانداران

علوم تجربي – سال اول راهنمايي تحصيلي


  بخش چهارم : دنياي زنده
فصل 10 – گوناگوني جانداران



  اهميت طبقه بندي :

در زندگي روزانه ، طبقه بنديهاي مختلفي را مي بينيد. طبقه بندي كردن بايد كارها را ساده تر كند. بنابراين بهترين طبقه بندي آن است كه كاربرد بيشتري داشته باشد. براي طبقه بندي موجودات زنده بايد ويژگيهايي را انتخاب كنيم كه در ميان دسته اي از آنها مشترك بوده و بتواند آن گروه را از بقيه جدا كند. در هر گروه نيز به همين روش مي توان گروههاي كوچكتري ايجاد كرد.
انتخاب ويژگي مشترك بسيار مهم است. اگر اين كار درست انجام نگيرد، ممكن است جانداراني كه شباهت هاي كم و تفاوتهاي زيادي دارند، در يك گروه قرار گيرند. «پايه تحصيلي» ، ويژگي مشتركي است كه دانش آموزان يك مدرسه را بر اساس آن طبقه بندي مي كنند.

 



  طبقه بندي جانداران :

منظور از طبقه بندي موجودات زنده اين است كه جانداران داراي ويژگيهاي مشترك را در گروههاي مشخصي قراردهند. در اين صورت با بررسي هر گروه،‌مي توان ويژگيهاي اعضاي آن را شناخت.
اگر بخواهيد دنبال جانداراني كه ممكن است در آبگيرها يا پرچين هاي يك مزرعه زندگي مي كنند، بگرديد، بايد راهي براي شناسايي آن ها داشته باشيد.
يكي از راههايي كه زيست شناسان براي شناسايي جانداران استفاده مي كنند. استفاده از كليدهاي شناسايي است. كليدهاي شناسايي، مجموعه اي از پرسش هاست كه براساس ويژگيهاي جانداران تهيه شده و به كمك آنها مي توان نام جانداران را پيدا كرد. كليدهاي شناسايي بر اساس ويژگيهاي مشترك انتخاب مي شوند. تصوير كليدهاي شناسايي ص 104

 



  زندگي جانوران :

همه جانوران موجوداتي پر سلول اند. وقتي كه سلول ها در بدن يك جاندار در كنار هم باشند، نسبت به حالت انفرادي، از مزاياي زيادي بهره مند خواهند بود.در بدن جانوران، هر گروه از سلول ها ، كارهاي ويژه اي را برعهده گرفته اند. البته هر چه سلول هاي بدن يك جاندار تخصص يافته تر باشند. گفته مي شود كه آن جاندار ساختمان پيچيده اي و پيشرفته تري دارد. با آن كه گوناگوني جانوران در محل زندگي شكل بدن، نوع غذا، طرز تنفس،‌رفتارها و غيره زياد است، اما همه ي جانوران پرسلولي هستند و هيچكدام توانايي غذاسازي ندارند.  



  شكل بدن :

جانوراني كه ساختمان بدني ابتدايي دارند. در سطح يا داخل بدن، قسمت سختي ندارند . يعني اسكلت در بدن آن ها ديده نمي شود. ساير جانداران در خارج يا داخل بدن خود اسكلتي دارند كه محافظ بعضي از اندام ها و تكيه گاه بيشتر ماهيچه هاست.  



  غذا خوردن :

هر جانوري براي آنكه بتواند رشد كند و فعاليت هاي لازم را انجام بدهد، نياز به ماده و انرژي دارد. ماده و انرژي از راه غذا خوردن به بدن مي رسد. چون هيچكدام از جانوران نمي توانند مانند گياهان غذاسازي كنند، نيازهاي خود را از بدن جانداران مختلف تأمين مي كنند.

 



  تنفس كردن :

همه جانوران براي تجزيه كردن مواد غذايي در داخل سلول هاي خود، به اكسيژن نياز دارند، اما چون بعضي در آب و برخي در خاك زندگي مي كنند، نوع دستگاه تنفسي آنها مشابه نيست.

 



  فكر كنيد :
1 – محل زندگي جانوران بسيار مختلف است. بطوري كه از روي انواع زيستگاه، جانوران را به دو گروه بزرگ آب زي و خشكي زي تقسيم مي كنند.
زيستگاه چه جانوراني دقيقاً در دو گروه آب زي يا خشكي زي جا نمي گيرد؟

بعضي از جانوران بطور كامل نمي توانند تمام مراحل رشد خود را در يك زيستگاه طي كنند. بخشي از آن را در آب و بخش ديگر را در خشكي به سر مي برند. اين جانوران معمولاً در محيط هايي زندگي مي كنند كه زياد از آب دور نيست . مانند قورباغه ،‌وزغ همچنين جانوراني كه غذاي خود را از محيط آب تأمين مي كنند اما در خشكي لانه مي سازند و استراحت مي كنند نيز در اين گروه جاي مي گيرند. اين قبيل جانوران از محيطهاي كوچك آب (رودخانه، بركه ، درياچه) و سواحل دريا استفاده مي كنند، مانند مرغ ماهي خوار  



  2 – اگر با جانور جديدي روبرو شديد كه قبلاً آن را نديده ايد، با توجه به كدام خصوصيت ها نوع زيستگاه آن را تعيين مي كنيد؟

بايد به نوع سازگاري هاي بدني مانند شكل اندام هاي حركتي، نوع پوشش بدن براي زيستن در محيط هاي سرد و گرم، وضع دندان از لحاظ نوع غذايي كه مي خورد (گوشت خوار يا علف خوار) و حتي چالاكي و وضعيت است دست و پا براي شكار كردن توجه كرد.  



  فكركنيد
1 – با اينكه ملخ و كك حشره اند. خرگوش و كانگورو پستاندارند و قورباغه يك دوزيست است،‌اما روش حركت كردن آن ها به يكديگر شباهت دارد. دليل اين شباهت چيست؟

محل اتصال اندام هاي حركتي به اسكلت در آن ها تقريباً يكسان است.  



  2- به نظر شما آيا اتصال اندام هاي حركتي به اسكلت ، در سرعت حركت جانور مهره دار تأثير دارد؟ دليل بياوريد يك پستاندار و يك خزنده را مقايسه كنيد)

اندازه و محل اتصال پا به تن در سرعت حركت جانوران اثر دارد. با توجه به محل اتصال اندام ها و طول آن ها، انواع مختلف مهره داران را شاهديم. در خزندگان دست و پا اندكي به زير بدن متمايل شده و در پستانداران كاملاً در زير بدن قرار گرفته است. به همين دليل در مقايسه با پستانداران سرعت حركت بيشتري دارند زيرا پاهاي آن ها مانند ستون،‌وزن بدن را به خوبي تحمل مي كنند.  



  فكر كنيد :
به جز دندان ها، كدام اندام ها در جانوران گوشتخوار و علفخوار فرق دارد؟

طول دستگاه گوارش علف خواران زياد و معده ي آن ها بزرگ است ولي دستگاه گوارش گوشتخواران طول زيادي ندارند. زيرا گوشت در مقايسه با علف غذاي زود هضم است. اندام هاي حركتي در پستانداران گوشت خوار،‌عضلاني تر و قوي ترند و در پنجه هاي آن ها چنگال وجود دارد. جثه نيز لاغر تر و كوچكتر است، جانوران صياد اصولا بايد چالاك و سريع باشند تا بتوانند طعمه ي خود را بگيرند.  



  فكر كنيد
در بدن پرنده ها علاوه بر شش ها، تعدادي كيسه ي هوا هم وجود دارد كه به جذب اكسيژن كمك مي كنند. پرنده ها دستگاه تنفس كارآمدي دارند كه امكان تبادل گازهاي تنفسي را به بهترين حالت فراهم مي كند. چرا بايد دستگاه پرندگان كارآيي زيادي داشته باشد و خيلي خوب عمل كند ؟

پرنده ها به علت دماي زياد و فعاليت شديد بدن،‌در مقايسه با ساير مهره داران به غذا و هواي بيشتري نياز دارند. بنابراين چند كيسه ي هوايي با ديواره هاي نازك هم به شش ها كمك مي كند تا اكسيژن لازم از هوا گرفته شود.  

آب در روی خشکی-فصل9

علوم تجربي – سال اول راهنمايي تحصيلي


  فصل 9
آب در روي خشكي



  يخچال ها :

بيشترآب شيرين ذخيره شده در روي زمين، به صورت يخ است ، يخچال ها توده هاي عظيم يخ و برفي هستند كه بيشتر از هر جاي ديگر در دو قطب زمين قرار دادند. اگر روزي هواي يخ هاي روي زمين آب شوند، آب درياها ده متر بالا مي آيد.
البته بجز يخچال هاي قطبي، در دره هاي كوههاي بلند كه حتي در فصل تابستان هوا در آن جا بسيار سرد است، همه برف ها ذوب نمي شوند و در طول سالهاي متمادي يك يخچال بوجود مي آيد. اما حجم اين گونه يخچال ها در مقايسه با حجم يخچال هاي قطبي، بسيار ناچيز است.

 



  آبياري :

پس از هر بار بارندگي مقداري آب در روي زمين جاري مي شود. در فصل بهار كه قسمتي از يخ و برف موجود در روي كوه ها ذوب مي شود، مقدار آب هاي جاري افزايش مي يابد. البته عوامل متعددي بر ميزان آب جاري اثر دادند كه شيب زمين، جنس زمين، شدت و ميزان بارندگي و پوشش گياهي از آن جمله اند.


 



  پيدايش رودها:
فعاليت رود:

سرچشمه ي بيشتر رودها در نقاط كوهستاني و ارتفاعات است. زيرا در اين نقاط، بارندگي بيشتر است. آبي كه به صورت جوي هاي كوچك از نقاط كوهستاني به سمت پائين سرازير مي شود، به علت شيب زياد زمين ، انرژي زيادي دارد، پس مسير خود را تخريب مي كند و دره هاي كوچك و بزرگ پديد مي آورد. جنس سنگ هايي كه در مسير رود قراردارند، در شكل دادن به دره، بسيار مؤثر است.
به مواد درشت و ريزي كه توسط رود حمل مي شوند، آبرفت گفته مي شود. مواد همراه آب يا در كف رودها، رسوب مي كنند. يا آن كه به داخل سدها، درياچه ها و درياها مي روند.



مواد آبرفتي دو ويژگي دارند تقريباً گرد و بدون زاويه اند. از جنس هاي مخالفند. دليل اين دو ويژگي چيست؟ آبرفت ها را معمولاً در پاي كوهها مي توان يافت. و گاهي وسعت آنها زياد است.
 



  سدسازي :

در بيشتر نقاط زمين آب هاي جاري قبل از اينكه مورد استفاده قرارگيرند، از دسترس خارج مي شوند و به دريا، درياچه ها و مرداب ها مي ريزند. سدسازي يكي از راههاي است كه به وسيله آن مي توان از آب هاي جاري استفاده هاي بهتر و بيشتري كرد.  



  آب هاي زيرزميني:

تعداد زيادي از آب شيرين در زيرزمين ذخيره مي شود. قسمتي از آب باران و ذوب برف ها در خاك سست يا سنگهاي داراي ترك و شكاف نفوذ مي كند.


خاك يا سنگي كه آب بتواند در آن داخل شود، نفوذ پذير است. بعضي از سنگ ها مانند ماسه سنگ ،نفوذ پذيرند. اما بعضي از سنگ ها و خاك ها مانند خاك رس تقريباً غيرقابل نفوذاند. و آب نمي تواند در آن ها داخل شود. آب تا جايي در زمين پائين مي رود، كه به سنگ هاي غيرقابل نفوذ برسد. لايه هاي آبدار هميشه در روي لايه هاي نفوذ ناپذير تشكيل مي شوند. ضخامت لايه ي آبدار به عواملي مانند مقدار بارندگي ساليانه، ميزان نفوذ پذيري خاك و سنگ ها و مقدار برداشت آب، از عوامل مهم به حساب مي آيند.
 



  استفاده از آب هاي زيرزميني:

در بسياري از مناطق كشور ما، از آب چاه و چشمه براي آشاميدن و آبياري زمين هاي كشاورزي و باغ ها و مصارف ديگر استفاده مي شود. چاه را در محل هايي حفر مي كنند كه اطمينان دارند در زير آن لايه هاي آبدار وجود دارد.


 



  مشكلات مربوط به چاهها:

امروزه به حالت افزايش مصرف، از چاهها آب بيشتري برداشت مي شود و اين عمل در بعضي از مناطق، از مقدار ذخيره آب زيرزمين مي كاهد. جانشين شدن آب چاههايي كه استفاده زيادي از آنها مي شود به گذشت هزارها سال نياز دارد.


 



  درياها و درياچه ها :

تقريباً تمامي تحولات آب و هوايي تحت تأثير درياها هستند. علاوه بر آن، درياها و درياچه ها در تأمين غذاي انسان و جانداران ديگر و همچنين در تأمين برخي از منابع معدني،‌انرژي و حمل و نقل نقش مهمي دارند.


 



  شوري آب درياها و درياچه ها:

زماني كه آب درياها به وجود آمدند، آب آنها تقريباً خالص بود، اما امروزه اگر يك ليتر آب دريا را بجوشانيد، حدود 35 گرم نمك هاي مختلف از آن بدست مي آوريد كه حدود 27 گرم آن نمك خوراكي است.
شوري آب درياچه ها بسيار متفاوت است. ممكن است آب برخي از درياچه هاي شيرين باشد و از آن براي آشاميدن استفاده كنند. برخي از درياچه ها هم آب شور يا بسيار شور دارند. هر ليتر آب درياچه ي اروميه نزديك به 300 گرم نمك دارد.
 



  امواج :

عامل اصلي بوجود آورنده ي امواج، وقتي باد بر سطح آب مي وزد، به علت وجود اصطكاك ،‌آب را در جهت خود حركت مي دهد و موج بوجود مي آورد. هر چه باد شديدتر باشد و به مدت طولاني تر بوزد. موج هاي بلندتر را ايجاد مي كند. وقتي كه موج به سوي ساحل پيش مي آيد به محلي مي رسد كه عمق آب بسيار كم است. در اين حالت ته موج،‌با كف دريا برخورد مي كند و در نتيجه انرژي زيادي بوجود مي آيد كه مي تواند سبب تخريب ساحل شود. گاهي زلزله هاي زيردريايي امواجي را در سطح آب ايجاد مي كنند،‌اين امواج با رسيدن به ساحل ،‌خرابي هاي زيادي را بوجود مي آورند. ( تصوير امواج دريا ، ص 98)


 



  آلودگي محيط دريا:

منظور از آلودگي ، ورود مواد زيان آور ، به يك محيط است. بيشتر آلودگيهاي دريايي در آب هاي ساحلي اتفاق مي افتد. (تصوير منابع آلوده كننده آب دريا، ص 100)


 



  اطلاعات جمع آوري كنيد
1 – در كدام كوههاي ايران يخچال دائمي وجود دارد؟

علم كوه – سبلان – دماوند  



  2 – بزرگترين بخچال هاي كوهستاني كره زمين در چه نقاطي قراردارند؟

بزرگترين يخچال هاي كوهستاني كره زمين در فلات پامير، تبت و ارتفاعات هيماليا ديده مي شود.  



  فكر كنيد
براي خشك شدن چاه طرف راست، حداقل دو دليل بياوريد.


1 – نزديك بودن دو چاه به يكديگر؛
2 – عميق بودن طرف چپ، اگر در يك منطقه چاههاي نزديك به يكديگر با عمق هاي متفاوت حفر مي شود چاهي كه عمق بيشتر دارد آب چاههاي كم عمق را به طرف خود مي كشد.


اطلاعات جمع آوري كنيد.
1 – آب چشمه هاي آب گرم چه تفاوتي با آب چشمه هاي معمولي دارند؟
دماي آب اين چشمه ها گرمتر از دماي آب چشمه هاي معمولي است. آب اغلب اين چشمه ها داراي مواد معدني مختلف مي باشد ك اين مواد داراي خواص بهداشتي و درماني است و در معالجه ي امراض پوستي و بعضي بيماريها مؤثر است كه به اين آب ها، آب هاي درماني گفته مي شود.

فكر كنيد :
در آب درياها و درياچه ها مقداري ... گازهاي مختلف بصورت محلول وجود دارد كه اكسيژن و كربن دي اكسيد از بقيه مهم ترند. دليل چيست؟
اكسيژن براي تنفس موجود است دريايي و كربن دي اكسيد براي عمل غذاسازي گياهان دريايي بسيار مهم است. اين گاز اعمال شيميايي زيادي انجام مي دهند و نقش مهمي در رسوب گذاري درياها و درياچه ها و تغيير شكل بعدي آنها به عهده دارند.

فكر كنيد :‌
1 – گروهي از دانش آموزان درباره عوامل مؤثر بر شوري آب درياچه ها اطلاعاتي جمع آوري كنند؟
– تبخير آب درياها
– رودها،‌يخچال ها و آب هاي زيرزميني كه مقدار فراواني از املاح مختلف را به صورت محلول وارد آب دريا مي كنند.
– آتش فشان هاي فعال در خشكي ها و زير درياها
– حل شدن مواد قابل حل موجود در بستر و ساحل دريا.


بحث كنيد :‌
1 – چگونه مي توان بدون تعطيل كردن فعاليتهاي صنعتي، درياها را نيز از آلودگي ها حفظ كرد؟

1. استفاده از فيلترهاي جدا كننده براي جداكردن مواد آلوده كننده در فاضلاب هاي شهري، صنعتي و كشاورزي
2. تصفيه آب هاي خروجي از مراكز صنعتي
3 – جلوگيري از ورود فاضلاب هاي شهري و صنعتي به داخل آب درياها
4 – انتقال مواد آلوده كننده ي اب دريا به نقاط دورتر
5 – پاكسازي رودهاي آلوده از مواد مضر درياها.


2 – آيا افزايش جمعيت انسان بر محيط دريا هم اثري داشته است يا نه ؟
بله ، هر چه جمعيت انسان ها افزايش يابد نياز به ماده و انرژي بيشتر شده و در نتيجه كارخانجات و فاضلاب هاي شهري و صنعتي و كشاورزي و ... افزايش مي يابد.
 

بخش سوم-آب درهوا

علوم تجربي – سال اول راهنمايي تحصيلي


  بخش سوم – زمين زيستگاه ما
فصل 8 – آب در هوا

هواي اطراف زمين،‌مخلوطي از چند گاز است. با مطالعه جدول زير اجزاي هواي خشك را بشناسيد.

مواد ديگر

كربن دي اكسيد

آرگون

اكسيژن

نيتروژن

به مقدار ناچيز

03/0 درصد

9/0 درصد

21 درصد

78 درصد


در هوا مقداري هم بخار وجود دارد. اگر چه مقدار آن نسبت به اجزاي ديگر كم است. اما در تحولات مهم آب و هوايي مانند ايجاد، ابر،مه ، باران ، برف دخالت كامل دارد.
مقدار بخار آب موجود در هوا،‌در زمانهاي مختلف و از محلي به محل ديگر بسيار متفاوت است. اين مقدار بين صفر در نواحي خشك و بياباني تا حدود 5 درصد نواحي مرطوب استوايي تغيير مي كند. تقريباً 90 درصد بخار آب موجود در هوا تا ارتفاع 5 كيلومتري سطح زمين جاي دارد.


  چرخه ي آب :

آب از روي اقيانوس ها و خشكي ها بخار مي شود و به هوا مي رود.اگر شرايط مساعد باشد، از به هم پيوستن مولكول هاي آب، ابر تشكيل مي شود و باران يا برف بر روي زمين مي بارد و آب دوباره به اقيانوس ها باز مي گردد. به اين ترتيب ،‌آب هاي زمين، همواره بين دريا، هوا و خشكي در حال جابه جايي اند. به اين جابه جايي دائمي آب چرخه آب مي گويند.



مقدار آبي كه در هر شبانه روز از قسمت هاي مختلف روي زمين بخار مي شود و به هوا مي رود، چيزي در حدود حجم آب درياي مازندران است. تبخير اين مقدار آب انرژي بسيار زيادي لازم دارد. علاوه بر درياها و اقيانوس ها، از روي خشكي ها، در اثر تعريق گياهان و سوزاندن سوخت ها نيز مقداري بخار آب توليد مي شود و به هوا مي رود.
 



  تشكيل ابر و بارش

براي آنكه بخار آب، به حالت مايع يا جامد تبديل شود، وجود سه شرط لازم است:
1 – بخار آب به مقدار كافي وجود داشته باشد
2- دماي هواي مرطوب كاهش پيدا كند
3 – سطح جامدي در اختيار باشد تا مولكول هاي آب بتوانند به آن بچسبند

اگر ....... اين شرط مهيا باشد، بخار آب ممكن است به صورت شبنم ،‌ابر و مه و يا باران درآيد.
وقتي بخار آب در نزديكي سطح زمين به صورت قطره هاي كوچك آب روي اشياي سرد مانند برگ گياهان و سنگ ها مي نشيند . شبنم بوجود مي آيد. با افزايش ارتفاع ، دماي هوا كاهش مي يابد. بيشتر ابرها هنگامي كه تشكيل مي شوند كه هواي در حال بالارفتن، سرد مي شود. اگر در اين هوا مقداري بخار آب وجود داشته باشد، به ذرات بسيار كوچك آب يا يخ تبديل مي شوند. اما لازم است سطح جامدي در اختيار باشد تا مولكول هاي آب بتوانند به آن بچسبند.
ابرهاي كومولوس در اثر بالارفتن سريع هوا تشكيل مي شوند و به صورت توده هاي سفيد و به شكل گل كلم درآيند. در صورتي كه هوا بعد از بالارفتن بطور جانبي (موازي با سطح زمين) گسترش يابد، ابرهاي استراتوس تشكيل مي شوند.ابرهاي استراتوس ممكن است آسمان را بپوشاند بيشتر اين ابرها در ارتفاع تشكيل مي شوند و گاهي چنان نزديك سطح زمين اند كه مه بوجود مي آورند.
ابرهاي سيروس، معمولاً در ارتفاع بالا تشكيل مي شوند و بارندگي ندارند.



 



  بارش :

نيروي گرانش زمين نمي تواند قطره هاي بسيار ريز آب و يخ تشكيل دهنده ي ابر را به سمت زمين بكشد، زيرا نيروي تكيه گاه مولكول هاي هوا آن ها را معلق نگه مي دارند. اما در صورتي كه قطره هاي ريز آب در هوا به هم متصل شوند، قطره هاي درشت تر را مي سازند كه بر اثر غلبه نيروي گرانش بر نيروي تكيه گاه به صورت باران برزمين مي افتند.  



  اطلاعات جمع آوري كنيد
1 – وقتي گفته مي شود هوا آلودگي دارد منظورچيست؟

هواي اطراف زمين مخلوطي از چند گاز است هر گونه ماده ي اضافي كه به غير از اين گازها وارد هوا مي شود و خواص فيزيكي، شيميايي، زيستي آن را تغيير دهد. آلودگي هوا ناميده مي شود. مانند آلودگي هاي ناشي از صنعت (مونوكسيد كربن – دوده – سرب) آلودگي هاي ناشي از كشاورزي سم هاي ضدآفت، گرده هاي گل)  



  آيا ممكن است در هوا مواد جامده هم وجود داشته باشد؟ در كجا مقدار آن كم و در كجا زياد است؟

بله ، در هواي بالاي جنگل ها،‌گرده گياهان و هاگ قارچ ها بيشتر است.
در مناطق آتشفشاني در خاكستر آتشفشاني، در مراكز صنعتي و شهرهاي پرجمعيت در دوره، سرب، جيوه و ... » بيشتر مشاهده مي شود.
 



  تفسير كنيد.
شكل ها دو راه تشكيل ابر كومولوس را نشان ميدهند. آن ها را تفسير كنيد.



1 – هواي گرم اطراف زمين در اثر برخورد به دامنه ي كوه بالا مي رود، چون در ارتفاعات هوا سرد است بخار آب متراكم شده را بر تشكيل مي شود.
2 – دو توده هواي سرد و گرم به يكديگر برخورد مي كنند، چون هواي سرد سنگين است پايين قرارگرفته هواي گرم را به بالا مي راند در ارتفاعات دماي هوا كاهش يافته و بخار آب موجود در آن متراكم مي شود و تشكيل ابر مي دهد.
 



  در چه صورتي بارش به صورت برف خواهد بود؟

وقتي دماي هوا در ارتفاعات به زير نقطه انجماد برسد،‌قطرات بسيار ريز آب تشكيل دهنده ي ابر به بلورهاي برف تبديل مي شود و بر اثر نيروي گرانش به طرف زمين مي آيد.  

فصل 7-مسافت

 

علوم تجربي – سال اول راهنمايي تحصيلي


  فصل 7 – حركت
مسافت :

مي دانيد كه كوتاه ترين فاصله بين دو نقطه،‌خط راستي است كه آن دو نقطه را به يكديگر وصل مي كند. براي رفتن از يك محل به محل ديگر،‌مثلاً از خانه به مدرسه ،معمولاً مسيري را مي پيمائيم كه خط راست نيست. در اين حركت ها ، مجبوريم مانع ها را دور بزنيم، در نتيجه مسير طولاني تري را مي پيمائيم. در حركت از يك شهر به شهر ديگر نيز وجود مانع هاي طبيعي مانند تپه، كوه، رودخانه و درياچه باعث مي شود كه انسان مسيرهايي طولاني تر از فاصله ي مستقيم ميان دو محل را بپيمايد.



  جابه جايي:

به فاصله مستقيم ميان مبدأ و مقصد در جا به جايي و به مجموع طول هايي كه متحرك براي رفتن از مبدأ به مقصد مي پيمايد. مسافت طي شده گفته مي شود. جابه جايي و مسافت طي شده،‌هر دو از جنس طول هستند و هر دو را با واحد «متر» اندازه گيري مي كنيم. واحدهاي ديگري براي اندازه گيري طول به كار مي رود كه مهم ترين آنها عبارتند از : «كيلومتر،‌سانتي متر و ميلي متر»

اندازه واحد بر حسب متر نام واحد
  كيلومتر
  سانتي متر
متر
1000

يك هزار متر يعني:

...........

به عهده دانش آموز  


  سرعت :

هميشه وقتي درباره سرعت صحبت مي كنيم بايد زمان و واحد آن را در نظر داشته باشيم. زمان را با واحد ثانيه اندازه مي گيرند. در زندگي روزمره هر گاه از واژه سرعت استفاده مي كنيم. منظور ما مسافتي است كه يك متحرك در واحد زمان يعني در يك ثانيه مي پيمايد؟ مثلاً اگر يك خرگوش در هنگام دويدن در هر ثانيه،‌8 متر را طي كند، سرعت آن 8 متر بر ثانيه است.
انسان همواره در فكر ساختن وسيله ي نقليه ي سريعتر بوده است. امروزه بشر با استفاده از علم و فناوري خود وسايل نقليه اي مي سازد كه فاصله هاي بسيار طولاني را با سرعت هاي بسيار زياد در زماني كوتاه مي پيمايند. مثلاً هواپيماي مسافربري كنكورد با حمل صدها مسافر با سرعتي بيشتر از سرعت صوت ( حدود 2000 كيلومتر بر سرعت) پرواز مي كند.

5 کیلومتر بر ساعت

قدم زدن آرام

50 _ 100 کیلومتر بر ساعت

اتومبیل (در هنگام حرکت معمولی در جاده)

150 _ 200 کیلومتر بر ساعت

اتومبیل مسابقه ای

340 متر بر ثانیه

صوت در هوا

800 _ 1000 کیلومتر بر ساعت

هواپی مسافربری

25 کیلومتر بر ساعت

دوچرخه

24000 کیلومتر بر ساعت

ماهواره

300،000 کیلومتر بر ثانیه

نور در هوا

 


  شتاب :

آيا تا به حال در هنگام حركت با اتومبيل به عقربه هاي سرعت سنج آن دقت كرده ايد؟ عقربه سرعت سنج در هنگام توقف اتومبيل سرعت صفر را نشان مي دهد پس از شروع حركت، عقربه سنج در هر لحظه عددي را نشان مي دهد. اين عدد گاهي كوچك است و زماني بزرگتر يعني سرعت اتومبيل هميشه ثابت است.


معمولاً سرعت يك متحرك در تمام مدت حركتش ثابت نيست. راننده سرعت اتومبيل را بر حسب شرايط جاده و آب و هوا به طور مناسب و مطمئن تنظيم مي كند. هنگامي كه سرعت يك متحرك در حال تغيير است مي گوئيم حركت داراي شتاب است. شتاب نيز مانند سرعت ،‌يكي از ويژگيهاي حركت است. در شتاب،‌نشان دهنده ي تغييرات سرعت در واحد زمان است.
وقتي اتومبيلي مسير مستقيمي را مي پيمايد و عقربه هاي سرعت سنج آن عدد ثابتي را نشان مي دهد، يعني سرعت حركت اتومبيل ثابت است و تغيير نمي كند. در چنين حالتي شتاب صفر است يا به عبارت ديگر حركت اتومبيل شتاب ندارد. اما وقتي كه عقربه ي سرعت سنج از عددي به عدد ديگر تغيير مي كند، يعني سرعت حركت اتومبيل تغيير مي كند، حركت شتابدار است.  



  عامل ايجاد شتاب :

ديديم كه اگر بخواهيم جسم ساكني را به حركت درآوريم و يا سرعت آن را كاهش دهيم. بايد به جسم نيرو وارد كنيم. نيرو با ايجاد شتاب باعث تغير سرعت مي شود. راننده با فشار پلان گاز و مصرف سوخت بيشتر ، نيروي موتور اتومبيل را افزايش مي دهد و با ايجاد شتاب سرعت آن را بيشتر مي كند. به همين ترتيب در هنگام كاهش سرعت با ترمزكردن ، مانع چرخش چرخ ها مي شود و نيروي اصطكاك كه در خلاف جهت حركت آن است، سبب مي شود كه سرعت اتومبيل كاهش يابد.
بطور كلي مي توان گفت كه نيرو عامل تغيير سرعت حركت اجسام است . اگر نيرويي كه بر جسم در حال حركت وارد مي شود با جهت حركت جسم هم جهت باشد سرعت آن را افزايش و اگر در جهت مخالف باشد،‌سرعت آن را كاهش مي دهد.  



  اطلاعات جمع آوري كنيد
درباره واحدهايي كه در قديم براي اندازه گيري طول بكار برده مي شده است اطلاعاتي جمع آوري كنيد و آنها را در دفتر علوم خود يادداشت كنيد.

اندازه واحد

نام واحد

5/2 سانتي متر

اينچ
در افراد متفاوت است وجب

25 سانتي متر

چارك
بطور متوسط 75 سانتي متر است گام

3048/0 متر

فوت

9143/0 متر

يارد

38/1609 متر

مايل

5919 متر

فرسنگ (فرسخ)

 


  بحث كنيد .

درباره مفهوم سرعت با دوستان خود گفت و گو كنيد. سعي كنيد تعريفي براي سرعت ارايه نماييد. در اين تعريف از واژه هاي مسافت و زمان استفاده كنيد.
مسافتي كه يك متحرك در واحد زمان يعني در يك ثانيه مي پيمايد يا به عبارت ديگر مسافت طي شده در واحد زمان را سرعت مي گويند. واحد اندازه گيري سرعت، متر بر ثانيه يا كيلومتر بر سرعت است.  



  محاسبه كنيد
دونده اي در مدت 5/1 دقيقه، مسير 54 متري مسابقه را مي پيمايد. سرعت اين دونده چقدر است؟

هر دقيقه 60 ثانيه است پس : دونده در هر ثانيه مسافت 6 متر را طي مي كند.
1/5 60 = 90 ثانيه
540 9 = 6 متر بر ثانيه  



  فكر كنيد
مي دانيد اگر موتور اتومبيل در حال حركت را در يك جاده ي بدون شيب خاموش كنيد، پس از مدتي بدون اينكه ترمز بگيريد اتومبيل مي ايستد. به نظر شما در طي اين زمان ، حركت اتومبيل شتابدار است يا بدون شتاب ؟ چه عاملي سرانجام اتومبيل را متوقف مي كند؟

حركت اتومبيل شتابدار كاهنده است . زيرا سرعت آن در حال كاهش است. نيروي اصطكاك باعث توقف اتومبيل مي شود.  

انرژی-صورتهای انرژی

 

علوم تجربي – سال اول راهنمايي تحصيلي


  بخش دوم : انرژي ، زندگي
فصل 5 – انرژي

صورت هاي انرژي :
انرژي صورت هاي گوناگون دارد. بعضي از صورتهاي انرژي عبارتند از :‌انرژي شيميايي،‌انرژي گرمايي، انرژي مكانيكي (حركتي)، انرژي الكتريكي، انرژي نوراني و انرژي صوتي .
بعضي از صورتهاي انرژي را به آساني نمي توان تشخيص داد. مثلاً‌ درون مولكول هاي يك حبه قند، انرژي وجود دارد و بدن شما با خوردن قند، اين انرژي را به دست مي آورد. انرژي موجود در حبه قند يك انرژي شيميايي است. سوخت هايي مانند نفت و بنزين نيز انرژي شيميايي دارند براي آزاد كردن انرژي شيميايي، يك تغيير شيميايي لازم است. تشخيص دادن ديگر صورت هاي انرژي آسان تر است. خورشيد انرژي نوراني و انرژي گرمايي توليد مي كند.


سنگي كه از بالاي كوهي مي غلتد و به پائين مي آيد داراي انرژي مكانيكي است. تمامي اجسام در حال حركت انرژي الكتريكي دارند.



  انواع انرژي :

بعضي از صورت هاي انرژي را مي توان در اجسام ذخيره كرد. مثلاً وقتي شما يك فنر را مي كشيد يا آن را فشار مي دهيد، در هر دو صورت، در آن انرژي ذخيره كرده ايد. انرژي ذخيره شده با رها كردن فنر آزاد مي شود. به انرژي ذخيره شده انرژي پتانسيل نيز گفته مي شود.
اگر وزنه را از سقف رها كنيم ، انرژي ذخيره شده در آن آزاد مي شود و جسم به حركت در مي آيد در اين حالت مي گوئيم وزنه داراي انرژي جنبشي شده است. انرژي از هر نوعي كه باشد ممكن است از نوع جنبشي يا پتانسيل باشد.
انرژي گرمايي در واقع به جنبش مولكول هاي هر جسم مربوط مي شود. بنابراين انرژي گرمايي از نوع جنبشي است. انرژي نوراني و انرژي صوتي نيز از نوع جنبش و شيميايي موجود در مواد از نوع پتانسيل است.


 



  تبديل انرژي ها :


صورت هاي انرژي نيز مي توانند به يك ديگر تبديل شوند. اين تبديل به راههاي مختلف انجام مي شود. انرژي الكتريكي در لامپ به انرژي هاي گرمايي و نوراني تبديل مي شود. يك باتري خورشيدي، انرژي نوراني خورشيد را به انرژي الكتريكي تبديل مي كند. كرم شب تاب انرژي شيميايي را به انرژي نوراني تبديل مي كند.


 



  بايستگي انرژي :

قانون بايستگي انرژي بيان مي كند كه انرژي نه خود به خود به وجود مي آيد نه خود به خود نابود مي شود بلكه از صورتي به صورت ديگر يا از نوعي به نوع ديگر تبديل مي گردد. وقتي يك خودرو حركت مي كند تمام انرژي شيميايي ذخيره شده در بنزين آن به انرژي مكانيكي ( حركت) تبديل نمي شود.
بلكه مقداري نيز از انرژي به گرما تبديل مي شود،‌به همين دليل است كه وقتي خودرو را روشن مي كنيم، پس از مدتي موتور آن كاملاً داغ مي شود. معمولاً وقتي كه مي خواهيم يك صورت انرژي را به صورت ديگري تبديل كنيم، مقداري از انرژي اوليه به صورت هاي ديگر مورد نظر ما نيست تبديل مي شود.  



  فكر كنيد .
كدام صورت از انرژي در زندگي ما بيشترين استفاده را دارد؟

انرژي الكتريكي بيشترين استفاده را دارد. زيرا اين انرژي به آساني به صورت هاي ديگر تبديل مي شود و دسترسي به آن آسانتر از انرژي هاي ديگر است.  



  جدول زير را تكميل كنيد.

تبديل انرژي

وسيله يا پديده

مكانيكي به گرمايي

مكانيكي به الكتريكي

شيميايي به الكتريكي

شيميايي به نوراني و گرمايي

الكتريكي به صوتي

شيميايي به مكانيكي

الكتريكي به مكانيكي

نوراني به الكتريكي

الكتريكي به نوراني و گرمايي

الكتريكي به نوراني و صوتي

ماليدن دستها به يكديگر

ژنراتور

باتري اتومبيل

ميكروفون

سوختن چوب – سوختن نفت

بلند گو

موتور اتومبيل

موتور يخچال

باتري خورشيدي

لامپ

رعد و برق

 


  فكر كنيد
لامپ و بخاري برقي از نظر تبديل انرژي با هم چه شباهتهايي دارند؟ چه تفاوتي دارند؟

شباهت :
در هر دو انرژي الكتريكي به انرژي گرمايي و نوراني تبديل مي شود.

تفاوت :
‌در بخاري برقي انرژي گرمايي مورد استفاده قرار مي گيرد و انرژي نوراني توليد شده به هدر مي رود و در لامپ انرژي نوراني توليد شده مورد استفاده قرار مي گيرد و انرژي گرمايي به هدر مي رود.  



  فكر كنيد
چرا يك آونگ در حال نوسان پس از مدتي از حركت باز مي ايستد؟

در هنگام نوسان مقداري از انرژي آونگ به مولكول هاي هوا منتقل مي شود، و آن ها را به حركت درمي آورد. بعد از چند بار نوسان تمام انرژي آونگ به مولكول هاي هوا منتقل مي شود، و آونگ از حركت مي ايستد.  

نیرو-اقسام نیرو

 

علوم تجربي – سال اول راهنمايي تحصيلي


  فصل 6 نيرو
اقسام نيرو:

به نيروي جاذبه زمين نيروي گرانش نيز گفته مي شود. نيروي جاذبه زمين بر همه چيزهايي كه در اطراف آن هستند وارد مي شود و آن ها را به سمت زمين مي كشد. به همين علت است كه اجسام بر روي سطح زمين وزن دارند.


به عبارت ديگر مي توان گفت كه وزن هر جسم در واقع نيروي جاذبه زمين بر آن جسم است. هر چه از سطح زمين دور شويم. نيروي كشش زمين برروي اجسام كمتر مي شود. در فضاهاي دوره اجسام تقريباً در حالت بي وزني قرار مي گيرند.



  نيروي تكيه گاه :

اگر به اطراف خود نگاه كنيد، مي بينيد كه هر جسمي يا روي يك جسم ديگر قرار دارد و يا از جايي آويزان است. به اين جسم و يا نقطه ي آويز تكيه گاه مي گوئيم. وقتي جسمي مثل يك كشتي يا يك قايق روي سطح آب قرار مي گيرد، باعث فرورفتن سطح آب مي شود . قايق هم مانند كتاب كه خط كش را خميده مي كند، سطح آب را خميده مي كند. يعني سطح آن هم مانع فرورفتن قايق مي شود.
به نيرويي كه تكيه گاه بر جسمي كه روي آن قرار دارد وارد مي كند، نيروي تكيه گاه مي گوئيم.


 



  نيروي اصطكاك :

وقتي از هل دادن يك جسم دست بر مي داريم يا موتور اتومبيل در حال حركت را خاموش مي كنيم. بعد از مدتي جسم از حركت مي ايستد، نيرويي كه مانع ادامه ي حركت جسم مي شود نيروي اصطكاك نام دارد.


 



  نيروي الكتريكي :

يكي از نيروهايي كه بيشترين تأثيررا در زندگي انسان دارد،‌نيروي الكتريكي است يك خودكار يا شانه پلاستيكي را با پارچه پشمي مالش دهيد و به خرده هاي ريز كاغذ نزديك كنيد. چه روي مي دهد، نيرويي كه باعث جذب خرده هاي كاغذ به شانه مي شود،‌نيروي الكتريكي نام دارد.


 



  مشخصه هاي نيرو‌:

اگر در هنگام بازي توپ، با پاي بدون كفش ضربه اي نسبتاً محكم به توپ فوتبال بزنيد،‌انگشت پايتان كمي درد مي گيرد علت اين است كه وقتي شما به توپ نيرو وارد مي كنيد، توپ نيز بر پاي شما نيرو وارد مي كند.
در بوجود آوردن نيرو همواره دو جسم شركت دارند و هر جسم به جسم ديگر يك نيرو وارد مي كند.

هر نيرو داراي دو مشخصه است :
الف) جهت
ب) اندازه
جهت نيرو را از روي نتيجه ي تأثير نيرو بر جسم و تغييري كه در شكل و يا در حركت جسم بوجود مي آيد، تعيين مي كنيم . مثلاً وقتي به كتاب نيرو وارد مي كنيم و كتاب به طرف شمال حركت مي كند، جهت نيرو به طرف شمال است.  



  اندازه گيري نيرو :

قبل از آنكه درباره اندازه گيري نيرو فعاليتي انجام دهيد، لازم است درباره جرم و اندازه گيري آن مطالبي بدانيد.
مثلاً هنگام خريد ميوه يا شيريني ما معمولاً جرم را كيلوگرم تعيين مي كنيم. براي اندازه گيري جرم اجناسي، مانند پرتغال ، پنير و برنج ، كيلوگرم واحد مناسبي است. اما براي اندازه گيري جرم هاي كوچك تر به جاي كيلوگرم از گرم استفاده مي كنيم. جرم را معمولاً با ترازوي دو كفه اندازه مي گيرند.


بطور كلي هر چه جرم يك جسم بيشتر باشد، آن جسم سنگين تر است يعني نيروي جاذبه زمين بر آن بيشتر است. وزن را به كمك نيروسنج اندازه مي گيريم. واحد اندازه گيري نيرو، نيوتون نام دارد.


آموختيد كه وزن هر جسم در واقع نيروي جاذبه اي است كه از طرف زمين بر جسم وارد مي شود. بنابراين واحد اندازه گيري وزن نيز مانند همه ي نيروهاي ديگر نيوتون است. اگر يك سنگ را در دست بگيريد، (يك سنگ ترازوي صدگرمي) ، آيا سنگيني آن را احساس مي كنيد؟ مقدار نيروي وزن چنين وزنه اي تقريباً برابر يك نيوتن است.
همچنين يك سنگ ترازوي يك كيلوگرمي بر روي زمين وزني تقريباً برابر با ده نيوتن دارد. يعني از طرف كره ي زمين بر آن نيروي جاذبه اي برابر 10 نيوتن وارد مي شود.


همان طور كه مي دانيد واحد جرم كيلوگرم است. ما اكثراً به جاي كلمه ي جرم از وزن استفاده مي كنيم. مثلاً مي گوئيم وزن اين قالب پنير يك كيلوگرم است. در حالي كه درست اين است كه بگوئيم جرم پنير يك كيلوگرم و وزن آن حدود 10 نيوتون است. جرم يك ماده به تعداد ذره هاي سازنده آن ماده و جرم هر ذره بستگي دارد. در حالي كه وزن يك ماده نيروي جاذبه زمين بر روي جسم است.
در روي سطح زمين وزن يك جسم ( بر حسب نيوتون) از نظر عددي، تقريباً ده برابر جرم آن (بر حسب كيلوگرم) است.  



  آزمايش كنيد

يك بار صندلي و بار ديگر ميز يا نيمكت خود را بلند كنيد. بلند كردن كداميك آسانتر است ؟
آيا به پائين كشيده شدن آن ها را احساس مي كنيد؟ چه چيزي آنها را به پائين مي كشد؟ آيا تمام جسم ها به پائين كشيده مي شوند؟
بلند كردن صندلي آسان تر است. زيرا جرم صندلي از ميز يا نيمكت كمتر است و زمين با نيروي كمتري آن را به سمت خود مي كشد.
بله ، زيرا نيرويي براي بالا نگه داشتن آن صرف كنيم . نيروي گرانش (جاذبه زمين) آن را به پائين مي كشد..
بله ، نيروي جاذبه بر همه ي چيزهايي كه در اطراف آن هستند نيرو وارد كرده و آن ها را به سمت خود مي كشد.  



  فكر كنيد
به نظر شما نيروي اصطكاك در انجام كارها و زندگي ما مفيد است يا مضر؟

نيروي اصطكاك هم مفيد است هم مضر.
مفيد در هنگام ترمز كردن ، راه رفتن.
مضر هنگام حركت قطعات ماشين كه باعث گرم شدن قطعات شده و مقداري انرژي به هدر مي رود.  



  اطلاعات جمع آوري كنيد:
حتماً تا به حال در يخچال را بارها باز و بسته كرده ايد. يك بار ديگر اين كار را انجام دهيد. اما اين بار هنگام بازكردن در يخچال نيرويي را كه با دست براي بازكردن به آن وارد مي كنيد، به آرامي و آهستگي افزايش دهيد چه تفاوتي بين بازشدن در يخچال و در يك كمد مشاهده مي كنيد. موقع بستن در يخچال نيز به آرامي آن را به بدنه يخچال نزديك كنيد. خواهيد ديد كه يخچال از فاصله ي نزديك در خود را جذب مي كند.
1 – به نظر شما چه نيرويي به اين صورت بر باز و بسته شدن در يخچال اثر مي گذارد؟
2 – چه تدبيري براي ايجاد اين نيرو بكار رفته است؟
3 – چرا در يخچال را اينگونه ساخته ايد؟
4 – آيا موارد ديگر براي استفاده از آهن ربا مي شناسيد؟

1 – نوار لاستيكي در يخچال داراي آهن رباست نيروي مغناطيسي درب يخچال را به طرف خود مي كشد. به همين دليل براي بازكردن در يخچال به نيروي بيشتري نياز داريم.
2 – نيروي مغناطيسي آهن ربا، در را به طرف يخچال مي كشد
3 – براي اين كار ، نوارهاي آهن را در لاستيك اطراف در يخچال كار گذاشتند تا در يخچال محكم تر بسته شود.
4- براي اينكه هواي گرم به داخل يخچال نفوذ نكند و از خروج هواي سرد جلوگيري شود.
5 – از آهن ربا وسايل گوناگون مانند بلندگو، گوشي تلفن و قطب نما ساخته مي شود.  



  فكر كنيد
جدول زير را كامل كنيد :

چگونگي اثر نيرو بر جسم

نام جسمي كه نيرو به آن وارد مي شود

جسمي كه نيرو را وارد مي كند

نام نيرو

 

مي خواهد اجسام را به طرف خود بكشد

مي خواهد نيرويي بر خلاف جهت نيروي گرانش زمين بر جسم وارد كند.

مي خواهد مانع حركت جسم شود

مي خواهد جسم را به طرف خود جذب كند

همه اجسام مجاور زمين

كتاب روي ميز

جسمي كه بر روي سطح حركت مي كند

تمام جسم هاي آهني

زمين

سطح ميز

سطح تماس با جسم

آهن ربا

نيروي گرانش

نيروي تكيه گاه

نيروي اصطكاك

نيروي مغناطيسي

 


  فكر كنيد

چگونه مي توانيم با يك ترازوي آشپزخانه، جرم يك جسم كوچك مثل فندق را اندازه بگيريم.
ترازوي آشپزخانه براي اين اندازه گيري زياد دقيق نيست. بنابراين براي اندازه گيري جرم يك فندق، تعداد مشخصي فندق ( مثلاً 10 عدد) را با هم در درون ترازو گذاشته و جرم همه ي آن ها را به دست مي آوريم. سپس عدد به دست آمده را بر تعداد آن ها (عدد 10) تقسيم مي كنيم، جرم تقريبي يك دانه فندق به دست مي آيد.  

فصل سوم-اثرات گرمابرحالات مواد

 

علوم تجربي – سال اول راهنمايي تحصيلي


  فصل 3
اثر گرما بر حالت مواد

در سال هاي قبل آموختيد كه مواد در دماي اتاق (يعني ْ25C) در سه حالت جامد، مايع و گاز وجود دارند . در شكل زير وضعيت مولكول هاي مواد در هريك از حالت ها را توصيف كنيد.



  ذوب :

اگر يك جسم جامد را در ظرفي گرم كنيم جنبش مولكول هاي آن تندتر مي شود، در نتيجه مولكول ها با يكديگر شديدتر برخورد مي كنند و از هم فاصله ي بيشتري پيدا مي كنند. زياد شدن فاصله ي مولكول ها از هم سبك مي شود كه ربايش بين آنها كمتر شود. حال اگر گرم كردن جسم را ادامه دهيم،‌فاصله ي مولكول ها از هم بيشتر و بيشتر و ربايش بين آنها كمتر و كمتر مي شود. تا جايي كه مولكول ها مي توانند آزادانه در ظرف به حركت درآيند و بدان ترتيب جامد به مايع تبديل مي شود. در اين حالت مي گوئيم جسم جامد ذوب شده است. به دمايي كه ماده ي جامد در آن ذوب مي شود نقطه ذوب مي گويند.  



  انجماد:

وقتي يك مايع را به اندازه كافي سرد كنيم، به جامد تبديل مي شود. تبديل شدن مايع به جامد را انجماد مي گويند. دمايي كه در آن ماده ي مايع به جامد تبديل مي شود، نقطه انجماد ناميده مي شود.
بعضي از مواد ، مثل يخ، در يك دماي معين از حالت جامد به حالت مايع در مي آيند و قبل از ذوب شدن نرم نمي شوند. اگر اين گونه مواد را سرد كنيم، در همان دمايي كه ذوب شده اند، به حالت جامد در مي آيند. موادي مانند يخ،قلع و سرب از اين دسته موادند. اين مواد داراي نقطه ذوب معين هستند. يعني دقيقاً مي توانيم بگوئيم كه اين مواد در چه دمايي ذوب (يا منجمد) مي شوند. در اين گروه از مواد نقطه اي ذوب با نقطه اي انجماد برابر است.
گروهي ديگر از مواد در هنگام تبديل از حالت جامد به مايع كم كم نرم مي شوند. مثلاً قير و شيشه وقتي گرم شوند ابتدا نرم مي شوند و از حالت جامد خارج مي گردند، سپس در اثر گرم شدن بيشتر، كم كم بطور كامل به حالت مايع در مي آيند، اين گونه مواد نقطه اي ذوب معيني ندارند و اصطلاحاً گفته مي شود كه اين مواد ذوب خميري دادند. موادي كه داراي نقطه اي ذوب معيني هستند، نقطه ي انجماد مي توانند به حالت جامد يا مايع يا به هر دو حالت وجود داشته باشند.
 



  اثر ناخالصي بر نقطه ي ذوب و انجماد مواد:

آيا آب خالص زودتر يخ مي زند، يا آبي كه مقداري ناخالصي در آن حل شده است؟ آيا وجود ناخالصي روي نقطه ي ذوب و انجماد مواد تأثير دارد؟ در زمستان ها براي جلوگيري از يخ زدن آبي كه در دستگاه خنك كننده ي موتور خودرو وجود دارد، نوعي ماده شبيه الكل را با آب مخلوط مي كنند، به اين ماده ضديخ مي گويند.  



  تبخير:

در دوره ابتدايي آموختيد كه به تبديل مايع به گاز ، تبخير مي گويند. در مواد مايع، مولكول هايي كه بر روي سطح قرار دارند، به سبب وجود ربايش مولكولي ، به وسيله ي مولكول هايي كه در زير آن ها قرار دارد جذب مي شوند، به همين دليل نمي توانند به آساني و آزادانه از سطح مايع جدا شوند و به هوا بروند، در هنگام ورود به هوا با مولكول هاي هوا برخورد مي كنند. به عبارت ديگر مولكول هاي هوا سعي مي كنند كه از ورود آن ها به هوا جلوگيري كنند. هر چه تراكم مولكول هاي هوا (فشار هوا) بيشتر باشد، اين مقاومت بيشتر است.
در همين حالت چون مولكول هاي مايع پيوسته در حال جنبش هستند، گاهي مولكول هاي زيرين به مولكول هاي روي سطح مايع برخورد مي كنند و به آن ها نيرويي به سمت بالا وارد مي كنند.
اگر مقدار نيروي ناشي از ضربه ي مولكول هاي زيرين به نيروي ربايشي كه بر يك مولكول روي سطح مايع توسط مولكول هاي اطراف آن وارد مي شود، غلبه كند، اين مولكول از سطح مايع جدا مي شود و به هوا پرتاب مي گردد. بدين ترتيب مايع بخار مي شود. تبخير مايعات در همه ي دماها انجام مي شود.
 



  جوشيدن :

همانطور كه آزمايش به شما نشان داد، سرعت تبخير آب و ديگر مايعات در اثر گرم شدن، بيشتر مي شود. اگر گرم كردن يك مايع را ادامه دهيم دماي آن بالا و بالاتر مي رود تا هنگامي كه مايع به جوش آيد. در هنگام جوشيدن ، مولكول هاي مايع، ديگر فقط از سطح مايع تبخير نمي شوند بلكه در وسط مايع و در كف ظرف نيز حباب هايي از بخار پديد مي آيد كه به سمت بالا حركت مي كنند و در هوا پراكنده مي شوند.  



  ميعان:

تبديل بخار، به مايع را ميعان يعني مايع شدن مي نامند. وقتي كه يك ظرف آب را در اتاق مي گذاريد. همان طور كه تعدادي از مولكول هاي آب پيوسته بخار مي شوند و به هوا مي روند، تعدادي از مولكول هاي بخار آب موجود در هوا نيز كه پيوسته به هر سو در حال حركت اند، ممكن است بطور اتفاقي و تصادفي به سطح آب برخورد كنند و در اثر ربايش مولكول هاي سطح آب،‌به آب باز گردند. در اين حالت ميعان رخ داده است.


روشن است كه هر چه مقدار بخار آب موجود در هوا بيشتر باشد، احتمال برخورد مولكول هاي بخار آب با سطح مايع و بازگشت آن ها به مايع بيشتر است. در بعضي از مناطق كشور ما ، در فصل تابستان، گاهي هوا از بخار آب سير مي شود،‌در اين حالت مي گويند هوا شرجي شده است.
در هواي شرجي گرچه بدن انسان عرق مي كند، اما به دليل كند بودن سرعت تبخير، عرق روي پوست بدن خيلي دير بخارمي شود و چندان كمكي به خنك شدن بدن نمي كند. البته ميعان هميشه بر روي سطح مايع صورت نمي گيرد، بلكه هر وقت بخار يك ماده سرد شود، در هر نقطه اي و روي هر سطحي ممكن است ميعان صورت گيرد. به عمل تبخير و ميعان متوالي تقطير مي گويند. دستگاه تقطير وسيله اي است كه به وسيله آن مي توان از آب شور آب شيرين تهيه كرد. به آبي كه از طريق تقطير بدست مي آيد آب مقطر گفته مي شود.


 



  تصعيد و چگالش

بعضي از مواد مي توانند مستقيماً از حالت جامد به حالت بخار درآيند. مثلاً چند روز قرص نفتالين را مدتي در يك ظرف در باز بگذاريد، مشاهده مي كنيد، كه قرص ها روز به روز كوچك تر مي شوند. نفتالين بدون ذوب شدن مستقيماً به بخار تبديل مي شود، به تبديل مستقيم جامد به بخار تصعيد يا فرازش مي گويند . تصعيد در مورد بعضي مواد ديگر همه اتفاق مي افتد. عكس عمل تصعيد، يعني تبديل مستقيم گاز به جامد چگالش ناميده مي شود. برفكي كه در يخ ساز يخچال مشاهده مي شود، حاصل چگالش بخار آب يعني تبديل شدن مستقيم بخار آب به يخ است.


 



  تغييرات گرماگير و تغييرات گرماده :

در بعضي از تغييرها، ماده بايد ازمحيط پيرامون خود گرما بگيرد. به اين گونه تغييرها گرماگير گفته مي شود. مثلاً ذوب يك تغيير گرماگير است. يعني يك ماده ي جامد براي اينكه به مايع تبديل شود، بايد گرما دريافت كند. اگر مقداري يخ ذوب شود. براي ذوب شدن از چيزهاي اطراف خود گرما مي گيرد و در نتيجه آن چيزها را سرد مي كند. به همين دليل است كه از يخ براي سرد كردن آب و چيزهاي ديگر استفاده مي شود. علاوه بر ذوب ، تبخير و تصعيد نيز تغييرهاي گرماگير هستند.
مي دانيد دي اكسيد كربن گازي بي رنگ و بو است. اگر اين گاز را متراكم و سرد كنيم تبديل به ماده جامد تقريباً سفيد رنگي مي شود. اين ماده جامد مي تواند از محيط اطراف خود گرما جذب كند و مستقيماً به بخار (تصعيد) تبديل شود. چون تصعيد كربن دي اكسيد جامد ( يخ خشك) گرماگير است. از اين رو سبب مي شود كه محيط پيرامون سرد شود.


بعضي ديگر از تغييرات گرماده هستند. مثلاً آب در هنگام انجماد يا يخ زدن مقداري گرما به محيط اطراف خود مي دهد و سپس به يخ تبديل مي شود. به همين دليل است كه آب را براي يخ زدن در جاي سرد مي گذارند. يعني وقت آب در يك محيط سرد قرار بگيرد،‌آن قدر از گرماي خود به آن محيط مي دهد تا منجمد شود.
 



  فكر كنيد
عوامل مؤثر بر سرعت تبخير را برشماريد و علت تأثير هر عامل را با توجه به طبيعت ذره اي ماده و ويژگي هاي آن (نظريه مولكولي) توضيح دهيد.

1 – گرم كردن :
وقتي به يك مايع گرما مي دهيم جنبش مولكول ها زيادتر مي شود. به يكديگر برخورد كرده فاصله بين آنها بيشتر مي شود. در نتيجه نيروي ربايش كمتر شده و سريعتر به هوا پرتاب مي شوند.

2 – سطح مايع:
هر چه مساحت سطح مايع بيشتر باشد مولكول ها فرصت بيشتري براي آزاد شدن از سطح مايع پيدا مي كنند بنابراين زودتر تبخير مي شوند.

3 – وزش باد :
وزش باد سبب مي شود مولكول هايي كه در سطح مايع قرار دارند سريعتر از مايع جدا شده و وارد هوا شوند.

4 – نوع مايع :
هر چه نيروي ربايش بين مولكول هاي مايع بيشتر باشد سرعت تبخير كمتر است.

5 – ناخالصي :
هر چه ناخالصي بيشتر باشد مايع غليظ تر شده نيروي ربايش بين مولكول ها زيادتر مي شود، فاصله بين مولكول ها كمتر مي شود و سرعت تبخير كاهش مي يابد.

6 – رطوبت :
هر چه رطوبت هوا بيشتر باشد تعداد مولكول هايي كه از سطح مايع جدا مي شوند با تعداد مولكول هايي كه به مايع باز مي گردند تقريباً مساوي مي شود و در نتيجه تبخير كاهش مي يابد.
 



  فكر كنيد
چرا در محيط هاي مرطوب مثل حمام، لباس هاي خيس ديرتر خشك مي شوند؟

محيط هايي مانند حمام از بخار آب اشباع شده است بطوريكه گاهي اوقات سرعت بخار با سرعت ميعان برابر شده و تبخير صورت نمي گيرد.

آيا مي توانيد پاسخ اين پرسش را به طور كلي به عنوان يكي ديگر از عوامل مؤثر بر سرعت تبخير بيان كنيد؟
بله ، هر چه رطوبت بيشتر باشد، سرعت تبخير كاهش مي يابد
 



  فكر كنيد
بارش باران چه ارتباطي با ميعان بخار آب دارد؟

بخار آب بر اثر سرما در ارتفاعات متراكم شده به قطرات آب تبديل مي شود يعني عمل ميعان صورت گرفته است.  



  اطلاعات جمع آوري كنيد
نوشيدن مداوم آب مقطر – يعني آبي كه هيچگونه مواد معدني ندارند – براي سلامتي زيان آور است. چرا؟

در آب هاي نوشيدني معمولي تركيبات مختلف از جمله آهن، كلسيم و فلوئوروجود دارد كه تا حدودي نياز قسمت هاي مختلف بدن از جمله استخوان ها،‌خون ،‌دندان و غيره را برطرف مي كند. چون آب مقطر مواد معدني ندارد با مصرف مداوم آن بدن دچار كمبود اين مواد مي شود.  



  فكر كنيد
اگر در يك ظرف شيشه اي دربسته تعدادي قرص نفتالين بيندازيم، پس از مدتي چند بلور بسيار ريز نفتالين روي ديواره ي ظرف و اطراف در آن مشاهده مي شود. علت چيست؟

قرص هاي نفتالين ابتدا به حالت بخار در مي آيند (تصعيد) در اثر تماس با فضاي بالاي ظرف ، سرد شده و دوباره به بلورهاي ريز نفتالين تبديل مي شوند (چگالش)

فكر كنيد
1 – چرا وقتي از استخر بيرون مي آييد بدن شما احساس سرما مي كند؟
زيرا آب موجود بر روي سطح بدن براي تبخير شدن نياز به گرما دارد و اين گرما را از بدن ما دريافت مي كند، بنابراين احساس سرما مي كنيم.
 

دسته بندی مواد-مخلوط

 

علوم تجربي – سال اول راهنمايي تحصيلي


  فصل 4
دسته بندي مواد، مخلوط

اگر با ذره بين مقداري خاك باغچه يا گلدان نگاه كنيد. خواهيد ديد كه خاك از چندين جزء تشكيل شده است و هر جزء آن با جزء ديگر تفاوت دارد. به چيزهايي مانند خاك كه از چند ماده ي مختلف تشكيل شده است مخلوط مي گويند


در يك مخلوط هر جزء ويژگي هاي خود را حفظ مي كد. به عبارت ديگر مخلوط شدن يك ماده با ماده ديگر بر ويژگي هاي آن ماده تأثيري ندارد. براي نمونه نمك چه به تنهايي و چه به صورت مخلوط با ماسه مزه ي شور دارد و در آب حل مي شود.



  انواع مخلوط
مخلوط ها دو نوعند
ناهمگن و همگن

‌مخلوط ناهمگن به مخلوطي مي گويند كه اجزاي سازنده آن بطور يكنواخت در همه جا پخش نشده اند و در بيشتر موارد نيز مي توان همه يا شماري از اجزاي مخلوط را به آساني از يكديگر تشخيص داد.  



  دو ويژگي مهم مخلوط هاي ناهمگن عبارتند از :

1- قابل تشخيص بودن اجزا
2- پخش غيريكنواخت و جزء در مخلوط را به خوبي نشان مي دهد.


 



  مخلوط هاي همگن:

نوع ديگري از مخلوط ها هستند كه در آ ها اجزاي سازنده بطور يكنواخت د رهمه جا پخش شده اند و نمي توان هر جزء را به آساني از يكديگر تشخيص داد. به مخلوط هاي همگن محلول هم مي گويند.


 



  ماده ي خالص :

همه مواد شناخته شده يا موجود در طبيعت مخلوط نيستند. نوع ديگري از ماده نيز وجود دارد كه تنها از يك جزء‌ ساخته شده است.
به چنين موادي ماده خالص مي گويند. مثلاً آب مقطر يك ماده خالص است . زيرا تنها از مولكول هاي اتمي آب (H2O) تشكيل شده است . جيوه هم از انباشته شدن اتم هاي جيوه ساخته شده است. بنابراين مي توان آن را نيز يك ماده خالص در نظر گرفت.


عنصر ماده خالصي است كه ذره هاي سازنده آن اتم يا مولكول هايي هستند كه از اتم هاي يكسان ساخته شده اند. بنابراين جيوه و اكسيژن هر دو عنصر به شمار مي آيند. تركيب نيز ماده خالصي است كه ذره هاي سازنده آن از اتصال دو يا چند اتم متفاوت ساخته شده اند. بنابراين آب مقطر يك تركيب به شمار مي آيد. در ساختار مولكول هاي آب دو نوع اتم به چشم مي خورد. از آن جا كه اكسيژن و هيدروژن هر دو عنصر هستند. مي توان نتيجه گرفت كه تركيب ها از به هم پيوستن اتم عنصرها به وجود مي آيند.  



  فلزها و نافلزها :

بطور كلي عنصرها را به دو دسته فلز و نافلز تقسيم مي شوند. مس،‌آهن، آلومينيوم، اورانيوم و طلا نمونه هاي آشنايي از فلزها هستند. فلزها سطح براق و درخشاني دارند. چكش خوارند يعني به راحتي مي توان با ضربه آن ها را شكل داد و به صورت ميله (مفتول) و يا هر شكل ديگري ورقه درآورد.
همه ي فلزها جريان برق و گرما را به خوبي از خود عبور مي دهند. به همين دليل آن ها را رسانا مي نامند. در ميان 109 عنصر شناخته شده 84 فلز وجود دارد.


نافلزها بر خلاف فلزها رساناي خوبي براي جريان برق و گرما نيستند. به اين علت آنها را نارسانا يا عايق مي گويند. اغلب نافلزها در حالت جامد شكننده اند و بر اثر ضربه به آساني خرد مي شوند. هم چنين بيشتر آن ها ظاهري غيرشفاف دارند. گوگرد كربن و يد از جمله سرشناس ترين نافلزها هستند.


 



  ناخالصي :

بيشتر مواد موجود در طبيعت به صورت مخلوط هستند. خالص ترين ماده نيز همواره مقادير بسيار ناچيزي رااز برخي مواد ديگر به همراه دارد. به اين مواد همراه ناخالصي مي گويند. ناخالصي هاي موجود در يك ماده خالص از خلوص يا ميزان خالص بودن آن ماده مي كاهند. هر چه ناخالصي هاي يك ماده كمتر باشد آن ماده را خالص تر مي گويند.
وجود ناخالصي در برخي فلزها سبب بهبود ويژگي هاي آن ها مي شود. براي نمونه طلا به حالت عنصري فلزي نرم و بسيار مشكل پذير است. افزايش طلا و نقره و مس به طلا استحكام مي بخشد، به اينگونه مواد كه از مخلوط كردن دو يا چند فلز بدست مي آيند آلياژ يا همجوشه مي گويند. با توجه به آنچه تا به حال گفته شده است، مي توان مواد موجود در طبيعت را به صورت زير دسته بندي كرد:


 



  محلول ها :

محلول يك مخلوط همگن است و مانند هر مخلوط ديگري حداقل از دو جزء تشكيل مي شود، حلال و حل شونده . در محلول شكر در آب، آب حلال و شكر حل شونده است. حلال مايعي است كه حل شونده را در خود حل مي كند. آب مهم ترين حلالي است كه تا به حال شناخته شده است. زيرا به فراواني يافت مي شود و مواد بسياري را در خود حل مي كند. ماده حل شونده مي تواند جامد مايع و گاز باشد.  



  در اين جدول با برخي محلول ها آشنا مي شويد:

حلال

حل شونده

نمونه

نوع محلول

آب

مايع (الكل)

محلول الكل در آب

مايع در مايع

آب

جامد (نمك)

آب نمك

جامد در مايع

آب

گاز (كربن دي اكسيد)

نوشابه گازدار

گاز در مايع

در محلول هاي مايع در مايع، مانند محلول آب و الكل هر دو جزء مي توانند به هر مقدار با هم مخلوط شوند.


 



  انحلال ناپذيري :

اگر هنگام تهيه شكر در آب، افزودن شكر را ادامه دهيد. پس از مدتي خواهيد ديد كه ديگر شكر در آب حل نمي شود و مقداري از آن در ته ليوان باقي مي ماند، به چنين مخلوطي محلول سيرشده مي گويند. در يك دماي معين، همواره فقط مقدار ثابتي از يك حل شونده مي تواند در حجم معيني آب حل شود تا محلول سير شده اي بدست آيد. به اين خاصيت حل شونده انحلال پذير، قابليت حل شدن در آب مي گويند. مواد بسياري وجود دارند كه به مقدار بسيار ناچيزي در آب حل مي شوند. درواقع اين مقدار آن چنان ناچيز است كه مي توان اين مواد را در آب نامحلول در نظر گرفت. مثلا گچ در آب نامحلول است.  



  اثر دما بر انحلال پذيري :

تجربه نشان مي دهد كه به هنگام حل كردن شكر در آب هر چه آب گرم تر باشد مقدار بيشتري شكر در آن حل مي شود. در واقع مي توان نتيجه گرفت كه انحلال پذيري شكر بر اثر افزايش دما زياد شده است.
تجربه نشان مي دهد كه با سردشدن تدريجي اين محلول، (محلول داغ شكر در آب) شكر اضافي آهسته آهسته به صورت بلور از محلول جدا مي شود. از اين خاصيت براي توليد بسياري از مواد بلوري استفاده مي شود.


 



  حل شدن گازها در آب:

گازها نيز مانند برخي جامدها و مايع ها در آب حل مي شوند. هوا كه مخلوطي از چند گاز است تا حدودي در آب حل مي شود. ماهي ها از هواي حل شده در آب براي تنفس استفاده مي كنند. عوامل متعددي بر حل شدن گازها در آب اثر مي گذارد.  



  جداسازي اجزاي يك مخلوط:

همان طور كه مي دانيد در اثر مخلوط شدن دو يا چند ماده تغييري در خواص آنها بوجود نمي آيد. از اين ويژگي مهم مخلوط مي توان براي جداكردن اجزاي سازنده ي آن استفاده كرد. جداسازي اجزاي يك مخلوط زماني امكان پذير است كه اجزاي سازنده مخلوط حداقل در يك ويژگي با هم تفاوت زيادي داشته باشند.  



  روش هاي جداسازي:

اجزاي يك مخلوط را به شيوه هاي گوناگوني مي توان از هم جدا كرد. صاف كردن ، سرريز كردن ،‌تبلور و تقطير از جمله مهمترين روش هاي جداسازي هستند.  



  صاف كردن :

حتماً تا به حال كارگري را در حال غربال كردن شن ديده ايد. او با كمك يك غربال دانه ي ريز شن را از دانه هاي درشت آن جدا مي كند. به اين نوع جداسازي صاف كردن مي گويند. در اين روش همواره از وسيله اي براي صاف كردن استفاده مي شود. به اين وسيله صافي مي گويند در جداسازي دانه هاي ريز و درشت شن از يكديگر غربال نقش يك صافي را دارد.

سرريز كردن :
يك بار هنگام شستن برنج كنار مادر خود بايستيد و كار او را از نزديك نگاه كنيد. او پس از مخلوط كردن آب و برنج چگونه برنج را جدا مي كند؟ به اين روش جداسازي سرريزكردن مي گويند. براي مثال، اگر در يك مخلوط دوتايي يك جزء سنگين تر از جزء ديگر باشد، جزء سنگين تر در زير جزء سبك تر قرار مي گيرد.

تبلور :
جدا شدن ماده ي حل شونده از محلول بر اثر سردشدن محلول داغ را تبلور مي گويند.

تقطير:
اجزاي سازنده مخلوطي از دو يا چند مايع را مي توان به روش تقطير از يكديگر جدا كرد. همانطور كه مي دانيد محلول الكل در آب يك محلول مايع در مايع است براي جداكردن الكل از آب از روش تقطير استفاده مي شود.

فكر كنيد
هواي پاك و تميز ، بطور عمده مخلوطي از گازهاي اكسيژن ، نيتروژن، كربن دي اكسيد،‌آرگون و مقداري بخار آب است.
1- اين هوا چه نوع مخلوطي است، همگن يا ناهمگن ؟ چرا؟
مخلوط همگن . چون گازهاي تشكيل دهنده هوا به طور يكنواخت در همه جا پخش شده اند و نمي توان آن ها را به آساني از هم تشخيص داد.

2 – اطلاعات جمع آوري كنيد:
1 – آلياژ طلا را چگونه تهيه مي كنند؟
باتوجه به عيار طلا، طلا را با مقدار معيني نقره و مس حرارت داده و با يكديگر مخلوط مي كنند.

2 – چگونه طلاي واقعي را از بدل تشخيص مي دهند؟
باتوجه به مشخصات ظاهري و يا از سنگ محك و تيزاب استفاده مي كنند. براي تشخيص جسم مورد نظر را روي سنگ محك مي كشند تا اثري بر روي سنگ باقي گذارد. سپس از محلول تيزاب مقداري بر روي آن مي ريزند. اگر طلا، غيرواقعي باشد، اثر آن بر روي سنگ كاملاً محو مي شود ولي اگر طلا واقعي باشد اثر زرد رنگ روشني برجاي مي گذارد.

فكر كنيد
1 – با توجه به جدول ص 39 كدام حل شونده بيشتر در آب مي شود. آهك يا گچ؟
گچ ، در مقدار مساوي آب (100 ميلي ليتر) تعداد بيشتري گچ حل مي شود.

2 – يك ليتر محلول سيرشده ي كدام ماده سنگين تر است. شكر يا نمك ؟
محلول سيرشده شكر، از حل شدن 205 گرم شكر در 100 ميلي ليتر آب بدست مي آيد. در حالي كه محلول سيرشده نمك حاصل حل شدن 38 گرم نمك در 100 ميلي ليتر آب است. اگر مقدار آب در هر مورد يك ليتر باشد، محلول سيرشده شكر در آب از محلول سيرشده نمك در آب سنگين تر است.

فكر كنيد :
ماهي ها در آب هاي سرد اكسيژن بيشتري در اختيار دارند يا در آب هاي گرم ؟ چرا؟
در آب هاي سرد زيرا ميزان حل شدن گاز در آب سرد بيشتر از آب هاي گرم است.

فكر كنيد
1 – باتوجه به جدول زير آيا مي توانيد دو راه براي جدا كردن براده آهن از خاك اره از مخلوط آن ها با يكديگر پيشنهاد كنيد؟ توضيح دهيد.

جريان برق را از خود عبور مي دهد

سنگين تر از آب است

جذب آهن ربا مي شود

برخي از خواص آهن

جريان برق را از خود عبور نمي دهد

سبك تر از آب است

جذب آهن ربا نمي شود

برخي از خواص چوب

- آهن ربا را به مخلوط (آهن – خاك اره) نزديك مي كنيم براده هاي آهن جذب آهن ربا شده و از ظرف خارج مي گردد و خاك اره در ته ظرف باقي مي ماند.
2- مخلوط براده آهن و خاك اره را داخل آب مي ريزيم ، براده آهن سنگين تر از آب است بنابراين در ته ظرف ته نشين مي شود، و خاك اره بر روي سطح آب شناور مي ماند. با سرريز كردن مي توان اجزاء اين دو مخلوط را از يكديگر جدا كرد.

فكر كنيد
اگر مقداري روغن مايع را درون يك ليوان آب بريزيد، پس از مدتي روغن از آب جدا مي شود و روي آب قرار مي گيرد. چرا؟
در اين حالت براي جداكردن روغن از آب چه روشي پيشنهاد مي كنيد.
چون روغن درآب حل نمي شود و سبك تر از آب است بر روي سطح آب جمع مي شود.
1 – روش سرريز كردن
2 – از ظرف صابون هاي مايع استفاده مي كنيم. بعد از ريختن آب و روغن داخل ظرف آن را وارونه مي كنيم. بعد از اينكه روغن روي سطح مايع قرار گرفت درب را فشار مي دهيم چون آب سنگين تر از روغن است خارج شده روغن در ظرف باقي مي ماند.
3 – از كيسه فريزي استفاده مي كنيم. مخلوط را در داخل آن مي ريزيم، كيسه را به صورت مخروط در آورده، سوراخ بسيار ريزي در پائين مخروط ايجاد مي كنيم. مثل حالت قبل آب و روغن جدا مي شود

علوم اول-اثرگرمابرحجم مواد

 

علوم تجربي – سال اول راهنمايي تحصيلي


  فصل 2 – اثر گرما بر حجم مواد:
انبساط و انقباض :

قانون انبساط و انقباض بيان مي كند كه : افزايش دما باعث افزايش حجم مواد و كاهش دما سبب كاهش حجم آن ها مي شود. بنابراين وقتي حجم ماده اي در اثر گرم شدن افزايش يابد مي گوئيم منبسط شده است. و وقتي حجم آن در اثر سرد شدن كاهش يابد، مي گوئيم منقبض شده است.



  چگونگي درجه بندي كردن دما سنج:

مخزن دما سنج را در ظرف يخ در حال ذوب شدن مي گذارند. در اين حالت سطح مايع دماسنج در هر نقطه اي كه قراربگيرد به عنوان صفر در نظر مي گيرند و سپس مخزن دماسنج را در بخار آب جوش و فشار هواي كنار دريا قرار مي دهند.
در اين حالت سطح مايع درون لوله ي دماسنج در هر نقطه اي كه قرار بگيرد آن نقطه را به عنوان 100 در نظر مي گيرند. سپس فاصله ي بين صفر تا 100 را به 100 قسمت مساوي تقسيم مي كنند و بر هر قسمت را يك درجه مي نامند. اين نوع درجه بندي را مقياس سلسيوس مي گويند.
سليسيوس نام مخترع اين نوع درجه بندي دما سنج است. نام ديگر اين نوع درجه بندي سانتي گراد است. سانتي گراد به معناي صد بخشي است.
قانون انبساط و انقباض يك قانون علمي است. بعضي از قانون هاي علمي استثنا هم دارند. به جز آب مواد ديگري هم وجود دارند كه بر خلاف قانون انبساط و انقباض رفتار مي كنند اما نقش و اهميت اين مواد در زندگي و طبيعت به اندازه آب نيست.
 



  انبساط مواد گوناگون :

در اطراف ما مواد گوناگوني وجود دارند. اين مواد داراي ويژگي ها و حالت هاي متفاوتي هستند. حالت ها و ويژگي هاي هر ماده به ساختار مولكولي و اتمي آن ماده مربوط مي شود.


با استفاده از اين خاصيت يعني متفاوت بودن مقدار انبساط مواد مختلف ايستگاههايي براي تنظيم دما ساخته شده اند.
مثلاً در بعضي از وسايل خانگي مانند سماور و اتو برقي لازم است دما در درجه دلخواه تنظيم شود، يعني از آن درجه بيشتر يا كمتر شود. دماپا (ترموستات) وسيله اي است كه برا ي اين كار ساخته شده است. دما پا انواع گوناگوني دارد. در يك نوع دماپا، دو تيغه ي فلزي غير هم جنس مطابق شكل به يك ديگر متصل شده اند. اين دو تيغه در دماي معمولي هم طول هستند.


وقتي كه دماپا گرم شود، مس بيشتر از آهن منبسط مي شود، در نتيجه دماپا به سمت آهن خم مي شود. اين خم شدن مي تواند در خاموش و روشن كردن يك دستگاه برقي به ما كمك مي كند.
 



  چرا گرما سبب انبساط مواد مي شود؟

دانستيد كه مواد از ذره هايي به نام اتم يا مولكول ساخته شده اند. همچنين دانستيد كه اين ذره ها پيوسته در حال جنبش اند، در بين آنها فضاي خالي وجود دارد و يك ديگر را مي ربايند. به اين نوع تغيير ساختار ماده، نظريه مولكولي گفته مي شود.
نظريه مولكولي همچنين بيان مي كند كه وقتي دماي ماده اي بالا رود جنبش مولكول هاي آن زيادتر مي شود و وقتي دما كاهش مي يابد جنبش مولكول هاي آن ها كمتر مي شود. با افزايش جنبش مولكول ها، برخورد مولكول ها با هم بيشتر و شديدتر شده و در نتيجه از هم دور مي شوند. با دور شدن مولكول ها از هم فضاهاي خالي بين آن ها نيز بيشتر مي شود، بنابراين حجم ماده افزايش مي يابد. شكل زير وضعيت مولكول هاي يك ماده را در حالت گرم و سرد نشان مي دهد.

 



  مشاهده كنيد صفحه 13



1 – يك دما سنج معمولي را مورد مشاهده قرا ردهيد. درباره طرز كار با آن بر اساس انبساط و انقباض با دوستان خود گفت و گو كنيد.
هنگامي كه دماسنج را در كنار جسم گرم قرار مي دهيم، مايع درون دما سنج بر اثر گرما منبسط شده و بالا مي رود و اگر دماسنج را در كنار جسم سرد قرار مي دهيم، مايع درون دما سنج بر اثر سرما منقبض شده و پائين مي آيد.

2 – چرا در مسير مايع درون دماسنج پزشكي يك خميدگي ايجاد كرده اند؟
خميدگي بالاي مخزن جيوه سبب مي شود كه هنگام اندازه گيري دماي بدن بيمار جيوه مايع به مخزن برنگردد و پزشك فرصت كافي براي خواندن دماي دقيق را داشته باشد. البته قبل از هر بار استفاده دماسنج را به شدت تكان مي دهند تا جيوه به مخزن باز گردد.
 



  يك پله بالاتر:
1 – براي جداكردن دو ليوان كه در هم گير كرده اند چه راهي پيشنهاد مي كنيد؟

داخل ليوان دروني مقداري آب سرد مي ريزيم و ليوان بيروني را داخل يك ظرف آب گرم قرار مي دهيم ليوان دروني در اثر سرما منقبض مي شود در حاليكه ليوان بيروني در اثر گرما – منبسط مي شود ، بنابراين براحتي از يكديگر جدا مي شوند.  



  تفسير كنيد
1 – براي بازكردن در فلزي يك ظرف شيشه اي كه بسيار سفت شده است آن را زير آب داغ مي گيرند؟ چرا؟


زيرا در فلزي بر اثر گرما سريع تر از ظرف شيشه اي منبسط مي شود ، بنابراين در ظرف به راحتي باز مي شود.

2 – يك گلوله مسي و يك صفحه ي آهني كه روي آن سوراخي دايره اي شكل به قطر گلوله وجود دارد در اختيار داريم. در دماي معمولي گلوله مي تواند از سوراخ عبور كند . با توجه به نمودار بالا به اين دو سؤال پاسخ دهيد.
الف) اگر گلوله مسي و صفحه آهني را تا دماي نسبتاً زيادي گرم كنيم آيا گلوله باز هم از سوراخ رد مي شود؟ چرا؟
خير، زيرا گلوله ي مسي در اثر گرما بيشتر از صحفه ي آهني منبسط مي شود. در نتيجه حجم گلوله ي مسي از صفحه آهني بيشتر افزايش مي يابد و گلوله از سوراخ رد نمي شود.

ب ) اگر گلوله از آهن و صفحه از مس باشد چه وضعي پيش مي آيد؟
گلوله ي آهني از صفحه ي مسي به راحتي عبور مي كند زيرا صفحه بيشتر از گلوله منبسط مي شود.
 

ماده وتغییرات آن-ساختارماده

 

علوم تجربي – سال اول راهنمايي تحصيلي


  بخش اول – ماده و تغييرات آن
فصل اول – ماده و ويژگي هاي آن : ساختار ماده

همه ي مواد از ذره هاي بسيار كوچكي به نام اتم ساخته شده اند. اين سخن را نخستين بار دموكريت دانشمند يوناني حدود 2300 سال پيش گفته است او با انديشيدن به آنچه در پيرامون خود مشاهده مي كرد، نتيجه گرفت كه ماده از كنار هم قرار گرفتن تعداد زيادي ذره هاي بسيار كوچك ساخته مي شود. دموكريت اين ذره هاي بسيار كوچك را اتم ناميد (اتم در زبان يوناني به معناي تجزيه ناپذير است) چون دموكريت عقيده داشت اتم ما از ذره هاي كوچكتر ديگري ساخته نشده اند، بنابراين نمي توان آن ها را شكست به اين علت اين ذره ها را غيرقابل شكستن يا اتم نام نهاد. دموكريت براي هر اتم شكلي نيز در نظر گرفت.

شكل اتم هاي سازنده مواد مختلف با هم فرق دارند. براي مثال اتم هاي مواد ترش به شكل لوزي هستند و لبه هاي تيز و برنده اي دارند. در حالي كه اتم هاي آب كروي شكل هستند.
دو هزار سال پيش پس از دموكريت، يك دانشمند انگليسي به نام جان دالتون مطالعه پيرامون ماده را دنبال كرد . او پس از آشنايي با عقايد دموكريت، ضمن اجراي چندين آزمايش روي مواد گوناگون در عمل به ذره اي بودن ساختار ماده پي برد. دالتون با پذيرش اتم با عنوان كوچكترين ذره سازنده مواد و با اين فرض كه اتم ها، گوي هاي توپري هستند، به توجيه علت تفاوت در رفتار مواد مختلف پرداخت و به نتايج مهمي نيز دست يافت.
1 – جرم و حجم اتم هاي يك عنصر با جرم و حجم اتم هي ديگر عنصرها تفاوت دارند.
2 – اتم هاي يك عنصر را نمي توان شكست و به اتم عنصرهاي ديگر تبديل كرد
3 – اتم ها را نمي توان به وجود آورد و نمي توان از ميان برد
4 – اتم عنصرهاي مختلف با يكديگر مي پيوندند و تركيب ها را به وجود مي آورند دالتون عنصر را ماده اي تصور مي كرد كه از يك نوع اتم ساخته شده است و تركيب را ماده اي مي دانست كه ذره هاي آن را از اتصال دو يا چند نوع اتم مختلف تشكيل شده اند.
امروزه نادرست بودن برخي از نتيجه گيريهاي دالتون آشكار شده است. با اين حال نظريه ي او توانست زمينه پيشرفت چشم گيري را در شناخت ساختار ماده فراهم آورد.



  اندازه يك اتم :

در اطراف ما چيزهاي كوچك و بزرگ بسياري وجود دارد. آيا مي توانيد كوچكترين چيزي را نام ببريد كه تا به حال در دور و برخود ديده ايد؟ بي ترديد تصور چيزي به كوچكي يك اتم بسيار دشوارتر است . فكر مي كنيد اتم چه اندازه باشد؟
اگر چه اندازه گيري قطر يك اتم به سادگي اندازه گيري قطر يك توپ فوتبال نيست، با اين حال دانشمندان موفق شده اند به روش هاي پيچيده از اتم ها عكس برداري كنند و قطر آن ها را نيز اندازه بگيرند.

 



  اتم و مولكول:

ذره هاي سازنده برخي از عنصرها اتم است. مس عنصري است كه از اتم هاي مس تشكيل شده است. در حاليكه مولكول ها ذره هاي سازنده برخي ديگر از عنصرها و بسياري از تركيب ها هستند. مولكول به گروهي از اتم ها مي گويند كه از اتصال دو يا چند اتم به يكديگر به وجود مي آيند.

مولكول كربن دي اكسيد از گردهم آيي سه اتم (دو اتم اكسيژن و يك اتم كربن) ساخته شده است.
مولكول آب از گردهمايي سه اتم (دو اتم هيدروژن و يك اتم اكسيژن) ساخته شده است. اتم هاي سازنده ي مولكول ها ممكن است يكسان يا متفاوت باشند. در مولكول آب دو نوع اتم مختلف به هم وصل شده اند. اين اتم ها كدامند؟ در مولكول كربن دي اكسيد (شكل بالا – راست) هم دو نوع اتم ديده مي شود.
مولكول هاي سازنده برخي از مواد از اتصال اتم هاي يكساني ساخته شده اند . مولكول هاي سازنده دو عنصر را در شكل زير مي بينيد.


عنصر مس از اتم هاي مس تشكيل شده است.
مولكول گوگرد از چند اتم گوگرد ساخته شده است.
مولكول اكسيژن از دو اتم اكسيژن ساخته شده است.

ويژگي هاي ماده:
در يك استكان كه تا نيمه پر از ماسه است مقدار كمي آب بريزيد ، چه روي مي دهد؟ ماسه ي درون استكان ويژگي هايي دارد كه علت مشاهده ي اين پديده را بايد در آن جست و جو كرد. ماسه ساختاري دانه اي دارد. يعني از كنار هم قرارگرفتن دانه هاي كوچكي تشكيل شده است.
اگر با يك ذره بين دانه هاي ماسه موجود در استكان نگاه كنيد، فضاهاي خالي بسياري را در لابه لاي آن خواهيد ديد.اين فضا همان جايي است كه آب درون آن ها وارد مي شود. همان گونه كه مي دانيد ماده نيز ساختاري ذره اي دارد و بنابراين حدس مي زنيم كه مانند ماسه بايد ميان ذره هاي سازنده آن فضاهاي خالي وجود داشته باشد.
 



  جنبش ذره هاي سازنده ي ماده:

ذره هاي سازنده ماده، پيوسته در جنبش اند، به عبارت ديگر ممكن است كه ذره ها از جايي به جاي ديگر حركت كنند (حركت انتقالي) به دور خود بچرخند ( حركت چرخشي) يا لرزش داشته باشند (حركت ارتعاشي) هر يك از اين حركت ها با تركيبي از آن ها نيز ممكن است در ميان ذره هاي ماده مشاهده شود. اگر چه اين ذره ها ديده نمي شوند، اما به آساني مي توان بوجود حركت در آن ها پي برد.
نوع و ميزان جنبش ذره ها در سه حالت مختلف ماده يعني جامد، مايع و گاز متفاوت است. در واقع همين تفاوت است كه حالت هاي مختلف ماده را از يكديگر متمايز مي كند.
 



  فكر كنيد فصل 1 صفحه 3
چه مشاهده هايي سبب شد تا دموكريت به ذره هاي سازنده مواد مختلف شكل هاي گوناگوني را نسبت دهد؟

دموكريت با مشاهده خواص ظاهري مواد از طريق مشاهده كردن، چشيدن ،‌لمس كردن و آثاري كه برروي حواس او ايجاد مي كرد، براي ذره هاي سازنده، مواد مختلف شكل هاي گوناگوني را در نظر گرفت. مثلاً هنگام چشيدن مواد ترش چون باعث سوزش زبان و لب ها مي شد تصور مي كرد به شكل لوزي هستند و لبه هاي تيز و برنده هستند و با مشاهده قطرات آب آن ها را كروي فرض مي كرد.  



  فكر كنيد صفحه 4
اگر امكان پرسيدن پرسش هاي زير از دالتون فراهم بود، شنيدن چه پاسخ هايي را انتظار داشتيد؟

1 – آثار جرم همه اتم هاي آهن با هم مساوي است؟
بله ، اتم هاي سازنده يك عنصر كاملاً شبيه يكديگر هستند بنابراين اتم هاي آهن همگي هم اندازه هستند و جرم آن ها با هم مساوي است.
2 – آيا مي توان عنصرهاي تازه اي را در آزمايشگاه ساخت؟
خير، زيرا دالتون عقيده داشت اتم ها را مي توان به وجود آورد و نمي توان از ميان برد. پس نمي توان اتمي را در آزمايشگاه ساخت.
3 – آيا مي توان مس را به طلا تبديل كرد؟
خير، زيرا اتم هيچ عنصري نمي تواند به اتم عنصرديگري تبديل شود
 



  فكر كنيد :‌صفحه 7

امروزه، مس، گوگرد و اكسيژن را به عنوان عنصر مي شناسيم. با اين حال :
1 – آيا برداشت دالتون از مفهوم عنصر درست و كامل بوده است؟
برداشت دالتون تا حدودي درست بوده است. دالتون عنصر را ماده اي مي دانست كه از يك نوع اتم ساخته شده است.

2 – شما عنصر را چه تعريف مي كنيد؟
عنصر ماده اي است كه ذره هاي سازنده ي آن اتم يا مولكول هايي هستند كه از اتم هاي يكسان ساخته شده اند.
 



  فكر كنيد صفحه 10
در هر عبارت به جاي نقطه چين واژه اي مناسب قراردهيد

كاهش يا افزايش – گرم كردن يا سرد كردن
با افزايش دما جنبش ذره هاي ماده افزايش مي يابد
با گرم كردن يك مايع مي توان آن را به بخار تبديل كرد
آيا از دو عبارت بالا مي توان نتيجه گرفت كه : «جنبش ذره ها در حالت گازي بيشتر از حالت مايع است، بله
 

ادامه فصل14-ساختمان دستگاه دفع ادرار

 
 

 

علوم دوم راهنمايي


  ادامه فصل 14 - ساختمان دستگاه دفع ادرار



  مشاهده كنيد :
يك شش گوسفند سالم تهيه كنيد و پس از مشاهده ي آن به پرسش هاي زير پاسخ دهيد:
1 – ناي و نايژه ها چه خصوصياتي دارند؟
2 – شش ها در موقع لمس كردن ( و بعد از دميدن در ناي) چگونه حس مي شوند؟
3 – رنگ شش ها مربوط به چيست؟
4 – قسمتي از شش را برش دهيد . در محل برش چه مي بينيد؟

- لوله هايي كه سطح ناصاف دارند و جنس آنها غضروف مي باشد.
- قبل از دميدن حجم كم و بسيار نرم و شل است و رنگ آنها تيره، اما بعد از دميدن حجم زياد بوده و كمي سفت تر مي شوند و رنگ آن را روشن مي باشد.
- مربوط به سلول هاي پهن و نازكي است كه مويرگ هاي زيادي دارند و قبل از دميدن سلولها جمع شده و كبود به نظـــر مي رسند اما وقتي پر از هــوا مي شوند ديواره كيسه هاي هوا نازك شده و به رنگ روشن در مي آيند.
- حفره هاي اسفنجي شكل ديده مي شود كه نشان دهنده ي كيسه هاي هوايي بسيار زياد مي باشد.
 



  ساختمان دستگاه دفع ادرار:

دستگاه دفع ادرار شامل كليه ، ميزناي ، مثانه و مجراي دفع ادرار است. كليه ها در پشت معده و روده ها يعني چسبيده به ديواره پشتي شكم قرار گرفته اند. به هر كليه يك سرخرگ وارد مي شود اين رگ ،‌دو كليه شعبه هاي زيادي پيدا مي كند و به مويرگ هاي فراواني تبديل مي شود. هم چنين هر كليه يك سياهرگ خارج مي شود. هم چنين از هر كليه يك سياهرگ خارج مي شود. اين دو رگ،‌به بزرگ سياهرگ پائيني متصل مي شوند كه به سوي قلب مي رود.

 

از هر كليه ، يك لوله هم به نام ميزناي خارج مي شود. دو ميزناي به كيسه اي به نام مثانه مي روند تا ادرار ساخته شده در كليه ها را در آن جمع كنند. وقتي مثانه از ادرار پي مي شود احساس دفع ادرار را ايجاد مي شود.  



  نفرون :

در هر كليه ،‌در حدود يك ميليون واحد تصفيه به نام نفرون (لوله ادراري) وجود دارد. هر نفرون لوله ي بسيار باريكي است كه به چشم ديده نمي شود. و اطراف آن را مويرگ ها پوشانده اند. ديواره ي هر نفرون فقط يك لايه سلول دارد و بسيار نازك است. مواد زايد از مويرگ وارد نفرون (لوله ادراري) مي شوند. به اين ترتيب مواد زايد خوني كه از طريق سرخرگ ها وارد كليه شده است. از خون خارج مي شود. فرق خون سياهرگي و سرخرگي كليه چيست؟

 


  فكر كنيد :
در بدن به جز كليه ها، چند اندام دفعي ديگر نيز وجود دارند. نام ونوع كارهاي آنها را در جدولي مانند جدول زير بنويسيد.

نام اندام دفعي محل در بدن نوع كار
1- كليه ها

2- غده هاي عروق

3- روده بزرگ

4- غده هاي اشكي

5- شش ها

دراخل شكم

در پوست

داخل شكم

داخل چشم

داخل قفسه سينه

دفع اوره،نمك ها وتنظيم مقدار آب بدن

دفع عرق،مواد زايد و خنك كردن بدن

دفع مواد زايد،تنظيم آب بدن

دفع آب،شستشوي چشم

دفع كربن و دي اكسيد

 


  تعادل آب در بدن :

در فصل هاي قبل آموختيد كه خون بايدمواد غذايي و اكسيژن لازم را به سلول هاي بدن برساند و مواد زايد آن ها را پس بگيرد. در اين صورت تركيب خوني بايد بطور دائم و مفيد باشد و مواد محلول در پلاسما كم و زياد شوند. البته تغييرات جزيي تركيبات خون اشكالي بوجود نمي آورد ولي اين تغيير تركيب نبايد از حد معيني بيشتر باشد. مقدار ماده ي لازمي مانند آب هم نبايد زيادتر از حد شود.
اطراف بيشتر سلولهاي زنده ي بدن ما را آب فرا گرفته است. جانوراني كه در داخل آب زندگي مي كنند،‌از لحاظ جذب و دفع آن مشكلي ندارند. اما جانوران ساكن خشكي و خود ما اغلب با مشكل كم آبي بدن رو به رو مي شويم كه بايد آن را حل كنيم. كليه اندامي است كه مقدار آب بدن را تنظيم مي كند.
بدن شما در يك شبانه روز، از راه هايي آب خود را از دست مي دهد و از راه هايي ديگر آب مورد نياز خود را دريافت مي كند. تصوير زير ، ‌راه هاي جذب و دفع آب بدن را نشان مي دهد.
 



  تنظيم محيط داخلي بدن :

اگر آب بدن اضافي باشد، توسط كليه ها دفع مي شود ادرار در كليه ها ساخته مي شود. درادرار اوره و مواد معدني اضافي بدن هم وجود دارد. بعضي از مواد دفعي مانند اوره سمي هستند و اگر درخون بمانند شخص را مسموم مي كنند. اين ماده در آب حل مي شود تا رقيق شود و دفع آن به بدن آسيب نرساند. شاخه هايي از اصلي ترين سرخرگ بدن،‌يعني آئورت به كليه وارد مي شود. خون در اين اندام ها گردش منظم دارد. در اين ميان كليه ها مواد دفعي و اضافي خون را از آن مي گيرند و به صورت ادرار دفع مي كنند. حتماً توجه كرده ايد كه مقدار دفع ادرار، به مقدار آشاميدني هايي كه مصرف مي كنيد بستگي دارد. مقدار آب خون، هرگز نبايد از حد معيني كمتر يا بيشتر شود. كليه ها اين حد را تنظيم مي كنند. اگر مقدار آبي كه مي خوريد مناسب باشد. ادرار شفاف و تقريباً بي رنگ خواهد بود. در اطراف نفرن ها مواد زايد خون از آب گرفته تا نمك ها و به ويژه اوره) به داخل نفرون نفوذ مي كنند و اندك اندك از كليه برون مي روند. به اين مايع خارج شده از نفرون ها ادرار گفته مي شود. كليه اندام تنظيم كننده ي تركيب خون است.  



  تفسير كنيد :
مي دانيم كه آب لازم ترين ماده براي بدن است. اما كار مهم كليه ها دفع اين ماده است. آيا در كليه ها، «آب ماده ي غير لازم» محسوب مي شود؟ چگونه ممكن است ماده اي هم لازم و هم غير لازم باشد؟
در اين جدول تركيب خون و ادرار با هم مقايسه شده اند.
1 – از مقايسه ي اين ارقام چه نتيجه اي مي گيريد؟
2 – پزشك ها اغلب از بيمار مي خواهند كه تركيب ادرار خود را در آزمايشگاه مشخص كند، به نظر شما اين كار چه كمكي به پزشك مي كند؟

- چون آب در بدن مصرف نمي شود، اما موجب حمل و نقل مواد در بدن مي شود

مواد پلاسما(درصد) ادرار(درصد)
آب
پروتئين
گلوكز
اوره (داراي نيتروژن)
ساير مواد نيتروژن دار
سديم
ساير مواد معدني
91
9
1/0
03/0
005/0
32/0
40/0
95
0
0
2
13/0
34/0
53/2

1 – نتيجه مي گيريم كه در پلاسما بعضي از مواد زياد هستند و در ادرار وجود ندارند(پروتئين – قند) و بعضي مانند آب دريا را ادراي زيادتر هستند. و مواد نيتروژن دار بايد از بدن خارج شوند.
2- اندازه گيري مقدار بعضي از مواد در ادرار راهنماي خوبي براي تشخيص بيماري است. مثلاً وجود قند يا پروتئين در ادرار نشانه بيماري است.
 

فصل14-تبادل محیط

 
 

 

علوم دوم راهنمايي


  فصل 14 – تبادل محيط



  ساختمان دستگاه تنفس :

دستگاه تنفس شامل بيني، حلق ،‌حنجره، ناي و نايژه و شش است. هر نايژه در داخل شش ،‌انشعابات ريشه مانند زيادي دارد كه نايژك نام دارد. در انتهاي هر انشعاب بسيار باريك، يك قسمت حباب مانند بنام كيسه ي هوايي وجود دارد.

 


  دم وم بازدم :

عمل تنفس در انسان شامل دو مرحله ي دم و بازدم است. ورود هوا از محيط بيرون به درون شش ها، مرحله دم و خروج آن از شش ها به بيرون مرحله بازدم را تشكيل مي دهد.
همه فعاليتهايي كه در بدن شما صورت مي گيرند، انرژي مي خواهند. اين انرژي از سوختن موادي مانند گلوكز و ليپيدها درون سلول ها ايجاد مي شود. براي آن كه مولكول هاي گلوكز و چربي در داخل سلول بسوزند. يعني به مولكول هاي كوچكتر تبديل شوند.
لازم است ابتدا با اكسيژن تركيب شوند. به اين نوع واكنش ها تنفس مي گويند . گاز كربن دي اكسيد،‌محصول هميشگي تنفس است. تأمين اكسيژن لازم براي كار سلول ها و دفع گاز كربن دي اكسيد حاصل از آن ها، وظيفه ي دستگاه تنفس است.
 



  مقايسه كنيد :
1 – هواي دم و بازدم چه تفاوت هايي دارند؟
2 – مولكول اكسيژن O2 و كربن دي اكسيد CO2 است. به نظر شما كربن (C) از كجا به اكسيژن اضافه شده است؟

- در هواي دم مقدار اكسيژن بيشتر است اما در بازدم مقدار كربن دي اكسيد زياد است - از شكسته شدن مولكول ،‌گلوكز در سلول كربن آزاد شده و در هنگام سوختن با اكسيژن تركيب مي شود. گلوكز + اكسيژن ---> كربن دي اكسيد+ آب

گاز دم بازدم
اكسيژن 21 درصد 17 درصد
نيتروژن 79 درصد 79 درصد
كربن دي اكسيد كم تر از 1/0 درصد 4 درصد
 


  آزمايش كنيد ، اثبات وجود كربن دي اكمسيد در هواي بازدم :
1 – مقداري آهك را در آب حل كرده و با كاغذ صافي آن را كاملاً صاف كنيد.
2 – آب آهك را در شيشه اي بريزيد و به وسيله يك ني نوشابه، چند ثانيه در آن بدميد؟
چه تغييري در محلول آب آهك صورت مي گيرد؟
از كجا بفهميم كه اين تغييرمربوط به وجود كربن دي اكسيد هواي بازدم است؟

- آب آهك كدر مي شود
- از آنجا كه با وارد كردن هواي معمولي با يك تلمبه به داخل آب سطح آن كدر نمي شود.
 



  جريان هوا از بيني تا نايژه :

شما هوا را از راه بيني وارد شش هاي خود مي كنيد. اين هوا ممكن است سرد، خشك و يا داراي ذرات غبار باشد. فضاي داخلي بيني اين هوا را گرم، مرطوب و تصفيه مي كند .
هوا پس از عبور از راه حلق وارد ناي مي شود . قطر ناي ...مساوي است ولي ناي به علت وجود غضروف در ديواره آن هميشه باز است. سطح داخلي ناي داراي سلول هايي است كه مژك هاي كوتاه و فراواني در سطح خود دارند. غده هايي كه در اين ديواره وجود دارند. ماده مخاطي ترشح مي كنند. اين ماده و مژك ها ،‌ذرات ريزتر موجود در هواي دم را جذب مي كنند و آن ها را به سمت بيرون مي فرستند. بدين ترتيب هواي پاكيزه و مرطوب از راه ناي وارد نايژه ها مي شود. در افراد سيگاري،‌اين مژك ها و غده هاي ترشح كننده مخاط كم كم از كار مي افتند. بنابراين چنين افرادي براي خارج كردن ذرات موجود در دود سيگار،‌دچار مشكل مي شوند واغلب سرفه مي كنند.


 


  جريان هوا در شش ها :

كيسه هاي هوايي ديواره هاي نازكي دارند كه فقط يك لايه با سلول هاي پهن با قطر اندك دارند. اطراف كيسه هاي هوايي را مويرگ هاي خوني زيادي فراگرفته اند. ديواره ي كيسه ي هوايي و اين مويرگ ها ، محل مناسبي براي نفوذ اكسيژن از شش ها به خون و برعكس عبور كربن دي اكسيد از خون به شش هاست.
علت تبادل گازها،‌تفاوت در مقدار آن ها ، درون شش و خون است كه باعث ايجاد پديده ي انتشار مي شود. خوني كه به اطراف كيسه هاي هوايي مي رود، اكسيژن كمي دارد. اما كربن دي اكسيد حاصل از فعاليت سلول ها را به همراه آورده است. در عوض هواي دم داراي اكسيژن زياد و كربن دي اكسيد اندك است. اين دو گاز مي توانند از ديواره هاي نازك سلولي كيسه هاي هوايي به كربن دي اكسيد اندك است.
اين دو گاز مي توانند از ديواره هاي نازك سلولي كيسه هاي هوايي به آساني عبور كنند و با يكديگر مبادله شوند. در نتيجه،‌خوني كه اكسيژن زياد گرفته است به قلب باز مي گردد تا در همه ي بدن توزيع شود يعني به كنار سلول ها برسد.

 

ادامه فصل13-لنف

 
 

 

علوم دوم راهنمايي


  ادامه فصل 13 - لنف

خوني كه داخل سياهرگ جاري است. معمولاً غليظ تر از خوني است كه در سرخرگ جريان دارد،‌زيرا مقداري از پلاسماي خود را در حين عبور از مويرگ ها از دست داده است. اكنون ببينيم پلاسما يا مايعي كه از مويرگ خارج مي شود چه مي شود؟ اين مايع را رگ هاي لنفي جمع آوري مي كنند. رگ هاي لنفي قسمت هاي مختلف بدن ،‌در بالا و نزديك قلب به يكي از بزرگ سياهرگ هاي آن متصل مي شوند و مواد خود را كه لنف نام دارد، دوباره به داخل خون مي ريزند.



  وظايف لنف :

لنف به مايعي گفته مي شود در رگ هاي لنفي جريان دارد. اين مايع كارهاي مختلفي را در بدن انجام مي دهد.  



  1- جمع آوري مايع بين سلولي :

مويرگ ها، پلاسما و مواد زايد نياز سلول ها را به درون بافت ها ترشح مي كنند تا مواد غذايي را به سلول ها رسانده و مواد زايد را بگيرند. مويرگ هاي لنفي بخشي از اين مايع را جمع آوري مي كنند تا به خون برگردانند.

 


  2 – جذب مولكول هاي چربي از ديواره ي روده : اين مولكول ها كه بزرگترند ،‌جذب رگ هاي لنفي داخل پرزهاي روده شده و سپس وارد جريان خون مي شوند.
3 – توليد ، ذخيره و جابجايي گروهي از گلبول سفيد : اين سلول ها كه دفاع از بدن را به عهده دارند. خون و لنف مستقر بوده و با ميكروب ها مبارزه مي كنند.



  آزمايش كنيد :
1 – سرعت عبور خون در رگ هاي با قطر متفاوت چگونه است؟
2 – آيا جريان خون در رگ ها يك طرف است يا دو طرفه ؟
3 – حركت گلبول هاي قرمز از درون مويرگ ها چگونه است ؟

- هر چه قطر زيادتر باشد خون سريعتر حركت مي كند.
- هميشه يك طرفه است
- چون مويرگ ها بسيار نازك هستند حركت بسيار كند و گلبولهاي بصورت يك رديفي حركت مي كنند.
 



  گردش خون :

گفته مي شود كه به جز ماهي ها بقيه ي مهره داران از جمله انسان، گردش خون مضاعف دارند (يعني داراي دو نوع گردش خون اند) كه آن ها را گردش بزرگ ( از قلب به اندام ها و برعكس) و گردش كوچك (از قلب به شش ها و برعكس) مي نامند.
گردش كوچك خون (تصفيه اي) از بطن راست شروع شده و به دهليز چپ خاتمه مي يابد.
گردش بزرگ خون (عمومي) از بطن چپ شروع شده و در دهليز راست تمام مي شود.

 


  فكر كنيد :
1 – نقش گردش بزرگ و گردش كوچك خون را توضيح دهيد؟
2 – چرا به كبد بر خلاف بقيه اندام ها، دو رگ وارد شده است؟

- گردش بزرگ از بطن چپ شروع و پس ازعبور از اندامها به دهليز راست ختم مي شود. گردش كوچك از بطن راست شروع پس از عبور از ششها به دهليز چپ ختم مي شود. در گردش بزرگ خون روشن از قلب خارج و پس از عبور از اندام ها تيره شده و به قلب باز مي گردد. اما در گردش كوچك برعكس اين عمل خون تيره خارج شده و در ششها تصفيه كشته خون روشن وارد قلب مي شود.
- به كبد يك سرخرگ براي تغذيه وارد مي شود. يك سياهرگ مواد غذايي را از روده باريك به كبد مي آورد براي كنترل و بازرسي سياهرگ باب نام دارد.
 



  فشار خون :

قلب وقتي منقبض مي شود. خون را به داخل سرخرگ ها مي فرستد و موجب مي شود بر ديواره ي رگ ها فشار وارد آيد. اين فشار را فشار خون مي نامند. فشار خون در سرخرگ ها زياد و در سياهرگ ها كم است فشار آوردن خون بر ديواره ي رگ ها، متناسب با كار قلب، باعث مي شود كه قطر سرخرگ ها بطور متناوب زياد و كم شود. اين زياد و كم شدن دائمي قطر سرخرگ ها،‌مانند موجي در طول رگ به حركت در مي آيد و ما آن را به صورت نبض در نقاط مختلف بدن حس مي كنيم (علت مساوي بودن تعداد ضربان هاي قلب و نبض همين است)

 

فشار خون زياد معمولاً مربوط به افرادي است كه رگ هاي آنان تنگ شده و خون به آساني نمي تواند از آن ها عبور كند.  



  اطلاعات جمع آوري كنيد :
1 – تحقيق كنيد وجود فشار خون بالا و فشار خون پائين، چه ضرري دارد؟

وقتي فشار خون از حد معمول بيشتر باشد ديواره سرخرگ ها انعطاف پذيري زيادي را ندارند و ديواره آنها سخت شده است و در نتيجه قلب به سختي خون را وارد رگ ها مي كند به قلب فشار مي آيد و گاهي رگ ها دچار شكستگي شده و خونريزي ايجاد مي شود. اگر فشار خون كمتر از حد معمول باشد،‌خون به مغز نمي رسد و خطرناك است.  

فصل13-گردش مواد

 
 

 

علوم دوم راهنمايي


  فصل 13 – گردش مواد

سلول ها در جانداران پرسلولي، به صورت فشرده قرار گرفته اند. در اين صورت، مشكلي كه براي سلول هاي دور از محيط بيرون پيش مي آيد. عدم دسترسي آن ها به مواد لازم و ناتواني در دور كردن مواد زايد از خود است . به همين علت ، گياهان و جانوران ناچار بوده اند اين مشكل را به شكل خاصي حل كنند.



  قلب :

قلب مانند تلمبه اي خون را به گردش در مي آورد. هر تلمبه يك ورودي ويك خروجي دارد. قلب در حقيقت دو تلمبه ي مجار هم است. يك تلمبه ي قلب، خون داراي كربن دي اكسيد را از بدن شش ها و ديگري خون داراي اكسيژن را به همه ي سلول هاي بدن مي رساند.

 


  تفسير كنيد :
قلب بطور منظم منقبض و ضبط مي شود. اين عمل را ضربان قلب مي گويند. در هر ضربان خون به قلب وارد و از آن خارج مي شود. اين چرخه مراحل يك ضربان قلب را نشان مي دهد.

مراحل ضربان قلب شامل انقباض دهليزها و انقباض بطن ها و استراحت است كه بطور متوسط در هشت دهم ثانيه انجام مي گيرد، با انقباض دهليزها خون از راه دريچه هاي يك طرفه كننده بين دهليز و بطن وارد بطن ها مي شود چون اين كار نيروي زيادي نمي خواهد و ديواره دهليزها چندان ... و قوي نيست و در عوض هنگام انقباض بطن خون بايد به همه جاي بدن برسد براي اين كار بايد با فشار وارد سرخرگ آئورت و ششي شود و در هنگام استراحت همه از دو سياهرگ بزرگ بالايي و پائيني خون از اندام ها وارد قلب مي شود.  



  مشاهده كنيد
الف) ديواره ي كدام حفره ي قلب قطورتر است ؟ چرا؟
ب) سرخرگ ها و سياهرگ هاي متصل به قلب، چه تفاوت ساختماني دارند؟
ج) دريچه هاي بين دهليز و بطن چگونه عمل مي كنند؟

- ديواره بطن ها از دهليزها قطورتر است. علت اين است كه بايد فشار خون را به خارج از قلب انتقال دهند.
- ديواره سرخرگ ها قطورتر است و مانند شيلنگ آب لوله اي هستند اما ديواره سياه رگها نازكتر و هنگام خالي بودن مثل تيوپ دوچرخه به هم مي رسد.
موجب يك طرفه كردن حركت خون از دهليزها به بطن ها مي شوند.
 



  انتقال و تبادل مواد :

رگ ها مسير حركت خون هستند. در دستگاه گردش خون سه نوع رگ وجود دارد كه ويژه ي انتقال و تبادل مواد هستند:
سرخرگ ها :
خون را از قلب به اندام ها مي برند و ديواره ي آن ها مكنت و ماهيچه اي است.

سياهرگ :
خون را از اندام ها به قلب بر مي گردانند و ديواره ي آنها نازك است.

مويرگ :
خون را در اندام ها توزيع مي كنند و باعث تبادل مواد بين خون و سلول ها مي شوند.

وقتي كه سرخرگ وارد اندام مي شود، مانند ريشه گياه ،‌منشعب مي شود و در آخر به رگهاي بسيار باريكي تبديل مي شود كه به ديواره ي آنها بسيار نازك است و فقط يك لايه سلول پهن شده دارد. به اين گونه رگ ها،‌مويرگ گفته مي شود. مويرگ ها كاملاً به سلول هاي بدن نزديك مي شوند. سپس به صورت سياهرگ كوچك و بعد سياهرگ بزرگ در آيند.

 

براي تبادل مواد بين خون و سلول ها، بخشي از مواد محلول در پلاسما از ديواره ي مويرگ و فاصله بين سلول هاي آن به بيرون نفوذ مي كند. مثلاً غذا و اكسيژن از داخل مويرگ به كنار سلول ها ميرسند و در عوض،‌مواد زايد و كربن دي اكسيد از سلول به مويرگ مي آيند.  

فصل12-خون وایمنی

 
 

 

علوم دوم راهنمايي


  فصل 12 – خون و ايمني

همه ي جانداران براي زنده ماندن بايد مواد لازم را از محيط اطراف خود بگيرند و مواد زايد را به آن پس بدهند. جانوراني كه دستگاه گردش خون دارند، صاحب مايعي به نام خونند كه مواد لازم را به سلول هايشان مي رساند و مواد زايد از آن ها دوري كند.



  تركيب خون :

خون يك نوع بافت است و از سلول و مايع بين سلولي تشكيل شده است. مايع بين سلولي خون پلاسما نام دارد. سلول هاي خون به صورت جدا از هم در پلاسما شناورند. اگر چه خون مايعي قرمز رنگ به نظر مي رسد، ولي قسمت مايع آن (پلاسما) زرد رنگ بوده و رنگ خون به خاطر گلبول هاي قرمز است كه تعدادشان نسبت به بقيه ي سلول هاي خون بسيار بيشتر است.

 


  كار خون :

خون مايعي است كه مواد جديد را براي سلول،‌تأمين و مواد زائد از آن دور مي كند. در حقيقت خون، محيط داخلي بدن را يكنواخت نگه مي دارد. در بدن ما،‌سلولي وجود ندارد كه فاصله ي آن از رگ خوني بيش از 10/1 ميلي متر باشد. خون در بدن ما چندين كار مختلف انجام مي دهد.  



  1 – انتقال مواد : خون در انتقال مواد چند كار مهم انجام مي دهد:

الف – مواد غذايي را از دستگاه گوارش جذب مي كند. اين مواد پس از كنترل ، به وسيله خون حل مي شوند و به تمام قسمت هاي بدن مي رسند.
ب – اكسيژن را از شش ها گرفته و به سلول ها مي رساند.
ج – مواد زايد سلول هاي بدن، مانند كربن دي اكسيد و اوره را مي گيرد، و ازآن ها دور مي كند،‌اوره ماده ي سمي است كه در نتيجه استفاده بدن از پروتئين بوجود مي آيد.
د – بعضي از سلول ها موادي به نام هورمون ترشح مي كنند كه بايد به سلول هاي منطقه اي ديگري از بدن برسد. خون وظيفه جا به جا كردن هورمون ها را به عهده دارد.
 



  2 – تنظيم دما : خون در ضمن عبور از قسمتهاي گرم بدن، مثلاً ماهيچه ها، گرما را مي گيرد و آن را به قسمت هاي سرد (مانند پاها،گوش و غيره) مي رساند.
3 – وظايف دفاعي : خون به وسيله مواد و سلول هايش با عوامل بيماريزا مثل ميكروب ها مقابله مي كند.



  انعقاد خون :

پلاكت ها در محل هايي از بدن كه زخم ايجاد شده است جمع مي شوند و با ساختن رشته هايي تور مانند خونريزي را متوقف مي كنند. گلبول ها به اين رشته چسبيده و لخته خون را تشكيل مي دهند. اين عمل كه باعث توقف خونريزي مي شود،‌انعقاد خون است .
وتامين k كليسم به انعقاد خون كمك مي كنند . ماده ي زرد رنگي كه روي لخته خون جمع مي شود سرم نام دارد.


 


  گروههاي خوني :

خون همه ي افراد شبيه به هم نيست. زيرا تركيباتي كه در خون آنها وجود دارد با يكديگر متفاوت است. به همين دليل اگر خون دو نفر را كه از دو نوع سازگار است. با هم مخلوط كنند مخلوط منعقد مي شود. اگر هنگام انتقال خون از يك شخص به شخص ديگر چنين اتفاقي بيفتد، شخص گيرنده ممكن است جان خود را از دست بدهد. به همين سبب پزشكان بايد قبل از تزريق خون شخص ديگري به بيمار، از سازگار بودن خون دهنده و خون گيرنده مطمئن شوند.
گروه هاي خوني افراد مختلف را به چهار دسته ي A،B،O، AB دسته بندي مي كنند.
 



  گلبول هاي سفيد و ايمني بدن :

بدن انسان همواره در معرض هجوم ميكروب ها و ساير عوامل بيماريزا قرار دارد. اما براي مقابله با آن ها،‌از روش هاي مختلفي استفاده مي كند. بدن ابتدا سعي مي كند جلوي ورودشان را بگيرد . وجود پوست سالم ،عطسه و سرفه، برخي از توانايي هاي بدن براي جلوگيري از ورود عوامل بيماريزاست. اگر ميكروبي بتواند از اين سدها عبور كند، با گلبول هاي سفيد روبرو مي شودكه واحدهاي متحرك ايمني بدن هستند. اين سلول ها بدنبال عوامل بيگانه رفته و آنها را نابود مي كنند.
برخي از گلبول هاي سفيد مي توانند عوامل مهاجم را در برگرفته و از بين ببرند.
بخشي از پيكر اين سلول هاي بيگانه خوار به صورت بازوهايي در مي آيد كه ميكروب را به درون سلول مي كشند. اين سلول ها كارهاي ديگري نيز مي توانند انجام دهند. بعضي از اين نوع گلبول هاي سفيد مي توانند از رگ ها خارج شوند.

 

گروه ديگري از گلبول هاي سفيد موادي به نام پادتن ترشح مي كنند. اين مواد كه براي هر ميكروبي به طور اختصاصي توليد مي شوند ميكروب را از بين مي برند.
عده اي ديگر از گلبول هاي سفيد ،‌تنظيم فعاليت ايمني را برعهده داشته و كارهاي گوناگوني انجام مي دهند. اين سلول ها مي توانند حضور ميكروب ها و عوامل بيگانه در بدن را به ساير گلبول هاي سفيد اطلاع دهند. از طرف ديگر مي توانند ميكروب ها را گرفته، آن ها را بكشند يا به گلبول سفيد ديگري تحويل دهند. نقش اين نوع سلول ها در ايمني بدن بسيار مهم است. ويروس ايدز مي تواند اين نوع سلول ها را از بين ببرد. به همين دليل فرد مبتلا به تدريج ايمني بدن خود را از دست داده و بسيار آسيب پذير مي شود.
 



  سؤال از متن فصل 12
1 – بخش هاي مهم خون كدامند؟

پلاسما، سلولهاي موجود در پلاسما  



  2 – سلول هاي موجود در پلاسماي خون كدامند؟

گلبول هاي قرمز – گلبول هاي سفيد - پلاكت ها  



  3 – عامل قرمزي رنگ خون چيست و در كجا قرار دارد؟

هموگلوبين است كه درون گلبول هاي قرمز قرار دارد.  



  4 – كار گلبول هاي سفيد چيست ؟ و كار خود را چگونه انجام مي دهند؟

دفاع از بدن در برابر ميكروب هاست كه به دو طريق با ميكروب ها مبارزه مي كنند يا آن ها را مي خورند يا ماده اي ترشح مي كنند بنام پادتن كه از فعاليت ميكروب ها جلوگيري مي كند.  



  5 – وظايف خون در بدن را بنويسيد.

الف) وسيله انتقال مواد
ب) ثابت نگهداشتن دماي بدن
ج) رابطه بين سلول ها
د) دفاع از بدن در برابر ميكروب ها
 



  6 – اگر خون گروه A را به گروه B تزريق كنيم چه مي شود؟ چرا؟

خون گيرنده لخته شده و موجب مرگ او مي شود زيرا در خون A ماده ضد B وجود دارد و آن را لخته مي كند.

7 – ويروس ايدز چه تأثيري بر دستگاه ايمني بدن مي گذارد؟
ويروس ايدز سلول هاي ايمني بدن را از بين مي برد. به همين دليل فرد مبتلا به تدريج ايمني بدن خود را از دست داده و بسيار آسيب پذير مي شود.
 

فصل11-گوارش

 
 

 

علوم دوم راهنمايي


  فصل 11 – گوارش

غذايي را كه مصرف مي كنيم به منظور استفاده ي سلول هاي بدن است. اما غذا بايد گوارش يابد و هرگز به صورتي كه خورده مي شود، نمي تواند وارد سلول ها شود و فايده اي براي آنها ندارد.



  ساختمان دستگاه گوارش :

هضم (گوارش) :
تغييراتي كه در عمل گوارش در غذاها صورت مي گيرد از هردونوع فيزيكي و شيميايي است . تغييرات فيزيكي به منظور خرد كردن غذا براي افزايش تماس آن با شيره هاي گوارشي صورت مي گيرد. اين كار را نخست دندان ها و سپس ماهيچه هاي ديواره ي لوله گوارش انجام مي دهند.
ايجاد تغييرات شيميايي بر عهده ي موادي است كه آنزيم نام داشته و در شيره هاي گوارشي وجود دارند. هضم غذا از دهان شروع شده و در هر روده ي باريك كامل و تمام مي شود.

 

آنزيم ها موادي هستند كه كار آن ها كمك به انجام واكنش هاي شيميايي در عمل گوارش است. آنزيم ها را سلول هاي موجود در محل هاي معيني از ديواره ي لوله ي گوارش ساخته و ترشح مي كنند. آنزيم ها به همراه مواد ديگر شيره هاي گوارشي قسمت هاي مختلف دستگاه گوارش را تشكيل مي دهند. آنزيم ها سرعت واكنش هاي شيميايي را تغيير مي دهند. هر آنزيم فقط بر ماده ي معيني اثر مي كند و بعد از فعاليت هم دست نخورده باقي مي ماند.
جذب :
چون غذا فقط به صورت محلول مي تواند وارد خون شده و از آن به طرفي سطح داخلي اين قسمت از روده صاف نيست و با برجستگي هاي فراواني كه دارد شبيه پارچه ي مخمل است. اين برجستگي هاي كوچك و انگشت مانند را پرز مي نامند كه روي چين خوردگيهاي روده قرار دارند. پرزها به طرف داخل روده و جايي كه غذا از آن عبور مي كند قرار گرفته اند.
 



  فكر كنيد :
1 – وظيفه اصلي زبان تشخيص مزه ي غذاهاست. آيا كارهاي ديگر را مي توان براي زبان در نظر گرفت؟
2 – به نظر شما آيا عمل جويدن ايجاد تغيير فيزيكي در غذاهاست يا تغيير شيميايي ؟ دليل بياوريد.
3 - چرا غذا بايد جويده شود؟

1. زبان در حركت دادن لقمه ي داخلي دهان دخالت دارد و به عمل جويدن كمك مي كند و به عمل بلع نيز ياري مي رساند.
2. عمل جويده شدن و خرد كردن غذاهاست يعني تغيير فيزيكي است.
3. هرچه غذا بيشتر جويده شود نرم تر مي گردد . در نتيجه كار معده آسانتر خواهد شد. در گوارش شيميايي سريعتر بهتر انجام مي گيرد.
 



  آزمايش كنيد. گوارش پروتئين ها :
1- سفيده ي يك تخم مرغ پخته را خرد كنيد و قطعات آن را در چهار لوله آزمايش 1،2،3،4 بريزيد.
- به لوله شماره ي 1، ده ميلي ليتر آب اضافه كنيد.
- به لوله شماره ي 2 ، ده ميلي ليتر محلول پپسين اضافه كنيد.
- به لوله شماره 3، ده ميلي ليتر ممحلول هيدروكلريد اسيد رقيق اضافه كنيد
- به لوله شماره 4 ،‌ده ميلي ليتر محلول پپسين و دو قطره محلول، اسيد اضافه كنيد.
2 – چهار لوله را براي چند ساعت و يا به مدت يك شب در جاي نسبتاً گرمي (در حدود دماي بدن) بگذاريد.
3 – مايع درون لوله ها را مقايسه كنيد. چه تفاوتي در آن ها ايجاد شده است؟ دليل آن چيست؟

سفيده تخم مرغ در سه لوله اول چندان تغييري نمي كند اما در لوله شماره 4 سفيده ي تخم مرغ حل شده است. زيرا پپسين معده در مجاورت اسيد موجب هضم پروتئين ها مي شود و سفيده تخم مرغ هم چون نوعي پروتئين است پس هضم شده است.  



ديواره ي پرزها بسيار نازك است و فقط يك لايه سلول دارد، پس عبور مواد از آن چندان مشكل نيست. سلول هاي ديواره ي پرزها برجستگي هاي كوچكتري به نام ريز پرز دارند. داخل پرز تعدادي رگ وجود دارد كه غذاهاي جذب شده وارد اين رگ ها مي شوند . البته عمل جذب به مقدار بسيار اندكي در دهان، معده و روده بزرگ هم انجام مي شود.

 


  كبد و كنترل مواد غذايي :

موادي كه از روده باريك جذب مي شوند (به جز چربي ها) به كبد مي روند. كبد بايد هر چه را از روده وارد خون مي شود كنترل كند. براي مثال در بدن گلوكز براي سوختن در سلول ها و ايجاد انرژي به خون فرستاده مي شود. اگر مقدار قند موجود در غذا زياد باشد، كبد مقدار اضافي آن را به صورت ماده اي به نام گليكوژن در خود ذخيره مي كند تا در مواقع گرسنگي ،‌نياز بدن را تأمين نمايد. گليكوژن، كربوهيدرات ذخيره اي جانوران است. مقدار قندي كه در جريان خون وجود دارد و به سلول ها مي رسد، هرگز نبايد از حد معيني كم تر يا زيادتر شود. اگر مقدار قند مصرف شده زيادتر از حدي باشد كه كبد آن را به صورت گليكوژن ذخيره كند و آن را به ليپيد تبديل مي كند. ليپدهاي اضافه در نقاط مختلف بدن مثل شكم و پهلوها جمع مي شود.  



  اطلاعات جمع آوري كنيد.
داروي ضد اسهال و ضد يبوست چه نوع موادي دارند و در كجال لوله گوارش كار خود را انجام مي دهند؟

آب در روده بزرگ به مقداري (زياد) جذب بدن مي شود تا بدن بيهوده آب از دست ندهد. هر ماده اي كه مانع جذب آب در روده بزرگ شود ايجاد بيماري اسهال مي كند و برعكس هر ماده اي كه باعث شود آب بيش از حد جذب بدن شود ايجاد بيماري يبوست مي كند.  

ادامه فصل 10-رژیم غذایی

 
 

 

علوم دوم راهنمايي


  ادامه فصل 10 - رژيم غذايي



  اطلاعات جمع آوري كنيد
1 – تاريخچه كشف ويتامين ها بسيار جالب است. درباره ي آن مطالعه كنيد و نتيجه را به بحث بگذاريد:

حدود 400 سال قبل جهانگردي به نام ماژلان تصميم گرفت با كشتي دور دنيا را بگردد. در هنگام سفر طولاني مشاهده كرد كه دهان ملوان ها زخم شده و ازلثه ي آنان خون جاري شده است و بعد مفصل هاي آنها باد كرد و چنان دردناك مي شد كه قابل تحمل نبود. نام اين بيماري اسكوربوت است. وقتي كه به جزاير فيليپين رسيدند مقداري غذاي تازه و مركبات استفاده كردند مشاهده شده كه بيماري برطرف شد و بعد دريافتند كه كمبود ويتامين C موجب بروز بيماري اسكوربوت شده است.  



  رژيم غذايي :

رژيم غذايي براي هر فرد،‌ يعني غذاهايي كه بطور معمول آن ها را مصرف مي كند. گوناگوني غذاها بسيار زياد است. ولي از آن جا كه هر كدام برخي از شش دسته مواد غذايي ضروري را دارند، براي داشتن رژيم غذايي صحيح، بايد تركيب مناسبي از غذاهاي مختلف را مصرف كرد.

مقدار نياز به كالري در شبانه روز

پسرها

 

 

 

دخترها

سن(سال) كيلوكالري
9 تا 12

12تا 15

15تا 18

 

9تا 12

12تا 15

15تا 18

2400

3000

3400

 

2200

2500

2300

 


  گروه هاي غذايي :
براي طراحي يك رژيم غذايي مناسب بايد به سه عامل توجه كرد :

اول – ويژگي هاي فردي، مثل سن، جنس ، ‌قد،‌ وزن ، ‌ميزان فعاليت و نوع استخوان بندي
دوم - انواع مواد ضروري موجود در هر غذا
سوم – توجه به گروههاي غذايي
 



  گروه هاي غذايي – به تقسيم بندي غذاهاي روزمره بر اساس سه ويژگي گفته مي شود.

الف) تشابه غذاها
ب) مواد ضروري تشكيل دهنده ي آن ها
ج) تعداد وعده هاي مصرفي روزانه
 



  گروه هاي غذايي عبارتند از :

1) گروه نان، غلات، برنج و انواع ماكاروني
2) گروه سبزيها و حبوبات تازه
3) گروه ميوه ها
4) گروه گوشت ،‌تخم مرغ،‌حبوبات خشك و آجيل
5) گروه شير و فرآورده هاي آن
6) گروه قند، چربي و روغن
خوردن ميوه و سبزي گذشته از تأمين ويتامين ها و نمك ها باعث مي شود كه مواد مختلف غذايي آسان تر در مسير لوله گوارش حركت كنند.
 



  اطلاعات جمع آوري كنيد :
بعضي از افراد گياه خوار يا خام خوارند. بعضي نيز فقط يك يا دو نوع غذا مي خورند. گزارشي از درستي يا نادرستي كار آنان تهيه كنيد.

كساني كه خود را از غذاهاي جانوري محروم كنند مواد پروتئيني به اندازه كافي ممكن است به بدنشان نرسد و از لحاظ رشد، سلامتي، فعاليت هاي مختلف نمي تواند مثل كسي باشند كه از غذاي متنوع استفاده مي كند.  



 
هرم راهنمايي غذايي :

امروزه متخصصين تغذيه براي انتخاب غذاي روزانه، استفاده از هرم راهنماي غذايي را توصيه مي كنند. در اين هرم، وعده هاي مصرف غذا در روز، از پائين به بالا كاهش مي يابد. مصرف روزانه غذاهاي گروه نان و غلات كه در پائين هرم هستند بيشتر از بقيه است.
در رديف بالايي گروه سبزي ها بزرگتر از گروه ميوه هاست. يعني تعداد وعده هاي غذايي بيشتري را در شبانه روز به خود اختصاص مي دهد. رديف بالاتر بطور مساوي بين گروه گوشت و شير تقسيم شده است. در نوك هرم، غذاهايي مثل قندها، چربي ها و روغن قرارگرفته و مفهومش اين است كه بايد به كم ترين مقدار ممكن مصرف شوند. در هر يك از اين گروهها مقداري قند چربي وجود دارد كه هر چه به سمت پائين هرم بيابيد، كم تر مي شود.
اين هرم براي افراد معمولي است. براي موارد ويژه مثل بيماران،‌سالمندان،‌كودكان و نوزادان و نيز مادران باردار هرم هاي غذايي خاصي استفاده مي شود.

 


  غذا يك مشكل جهاني :

نزديك به 20 درصد از مردم ايران،‌يا غذاي كافي نمي خورند و يا در غذاي آنان مواد مورد نياز ،‌به طور كامل وجود ندارد. اين وضع باعث ايجاد بيماريهاي مختلف و كاهش فعاليت هاي ذهني مي شود.تهيه ي غذاهاي پروتئين دار،‌مشكل بزرگ بسياري از كشورهاست و يكي از دلايل آن جمعيت زياد است.

فصل10-غذاوسلامتی

 
 

 

علوم دوم راهنمايي


  فصل 10 – غذا و سلامتي



  غذا و مواد ضروري آن :

ارزش غذايي كه مي خوريم، وابسته به تركيبات شيميايي خاصي است كه در آن وجود دارد. مواد غذايي ضروري براي بدن عبارتند از : كربوهيدرات ها،‌ليپيدها ،‌پروتئين ها ،‌ويتامين ها، مواد معدني و آب ، مقدارو نوع اين مواد چنان مهم است كه در صورت كم يا زياد شدن آنها دچار بيماري مي شويم. برخي از اين تركيبات شيميايي مولكول هاي پيچيده اي هستند كه به همان شكل،‌براي بدن قابل استفاده نيستند و بايد شكسته و كوچك شوند. اين عمل را دستگاه گوارش انجام ميدهد.

 


  1 – كربوهيدرات ها:

بيشتر غذاهاي ما را كربوهيدرات ها يا قندها تشكيل مي دهند كه معمولاً‌ آن ها را با نام قند مي شناسيم. بايد سلول هاي مغزتان بطور مرتب انرژي حاصل از شكستن مولكول هاي گلوكز را بدست آوردند. گلوكز، نوعي كربوهيدرات است كه در خون ما وجود دارد و ساده ترين قندي است كه سلول هاي بدن مي توانند آن را به عنوان سوخت مصرف كنند.
نشاسته و سلولز هم كربوهيدرات اند. نشاسته در سلول دانه هايي مانند گندم،‌برنج،‌ذرات و سيب زميني به مقدار زيادي ذخيره شده است. سلولز،‌كربوهيدراتي است كه ديواره سلول هاي گياهان را تشكيل مي دهند نشاسته،‌سلولز و نيز كربوهيدرات ذخيره اي بدن انسان و جانوران كه در فصل بعدي با آن آشنا خواهيد شد. از اتصال تعداد زيادي مولكول گلوكز به يك ديگر تشكيل مي شوند . البته سلولز بر خلاف دو ماده ي ديگر در بدن ما تجزيه نمي شود.
 



  2 – پروتئين ها

پروتئين ها تقريباً مهم ترين مولكول سازنده ي اجزاي سلول هستند و كارهاي مهمي برعهده دارند. مصرف پروتئين براي رشد بدن لازم است. هر مولكول پروتئين از اجتماع تعداد زيادي مولكول كوچك تر به نام آمينو اسيد ساخته شده است. گوناگوني نوع، تعداد و ترتيب آمينو اسيدها باعث ايجاد پروتئين هاي مختلف مي شود. بدن برخي از آمينو اسيدها را مي تواند بسازد ولي گروهي را كه نمي تواند بسازد بايد به وسيله غذا دريافت كند. اين نوع آمينو اسيدها در تخم مرغ،‌شير،‌پنير،‌گوشت ،‌نخود،‌لوبيا و سويا فراوانند.

 


  3 – ليپيدها :

ليپيدها ماده ي اصلي ساختمان غشاء سلول هستند. اين مواد زير پوست و اطراف اندام هاي بدن ذخيره مي شوند و به صورت عايق و ضربه گير عمل مي كنند. ليپيدها ،‌در مقايسه با كربوهيدرات ها، مقدار انرژي بيشتري براي بدن فراهم مي كند. بنابراين براي ذخيره انرژي باصرفه ترند. يعني مقدار كم تر از آن ها انرژي بيشتري ذخيره مي كنند. رژيم غذايي كه مقدار مصرف ليپيد در آن خيلي زياد يا خيلي كم باشد،‌براي سلامتي انسان مضر است. اگر مقدار مصرف كربوهيدرات ها زياد باشد،‌در بدن تبديل به ليپيد شده و ذخيره مي شود. گوشت، تخم مرغ ،‌پنير، كره و دانه هاي روغني مانند آفتاب گردان از منابع مهم ليپيدها هستند.  



  4 – ويتامين ها :

ويتامين ها موادي هستند كه به مقدار بسيار كم، براي بدن لازمند و كارهاي مهمي انجام ميدهند. اين مواد باعث تنظيم فعاليت بدن شده،‌با كمك آن ها استفاده از ساير مواد غذايي كامل و ساده تر مي شود. براي مثال، اگر ويتامين D به بدن نرسد، سلول هاي استخواني نمي توانند از كلسيم استفاده كنند. بدن مي تواند بعضي از ويتامين ها را بسازد. مثلاً در برابر آفتاب، ‌مقداري ويتامين D در پوست ما ساخته مي شود. ويتامين B‌ و K نيز در بدن بعضي از باكتري هاي داخل روده بزرگ ساخته مي شود.  



  5 – مواد معدني :

در غذاي انسان بايد حتماً مقداري عناصر مختلف بصورت تركيبات شيميايي گوناگون وجود داشته باشند. زيرا انسان مانند هر جاندار ديگري قادر به ساختن هيچيك از عناصر نيست. غير از كربن،‌هيدروژن، اكسيژن و نيتروژن كه در ساختمان كربوهيدرات ها، پروتئين ها و ليپيدها، وجود دارند. عناصر ديگر با توجه به ميزان استفاده ي آنها در بدن، بايد به مقدار كافي مصرف شوند. بيش از بيست عنصر وجود دارد كه براي تغذيه ي انسان ضروري محسوب مي شوند. اين عناصر به صورت مواد معدني به بدن مي رسند.

 


  6- آب :

بعد از هوا ،‌آب لازم ترين ماده براي بدن است بيشتر مواد غذايي بايد بصورت محلول در آب به بدن برسند. آب بدن در داخل و اطراف سلول ها وجود دارد و محيط مناسبي براي انجام واكنش هاي شيميايي است. شايد تجربه كرده باشيد كه اگر زبان خود را خشك كرده و مقداري نمك روي آن بريزند، مزه ي آن را حس نخواهيد كرد. آب مواد زايد را از سلول ها دور مي كند. آب ، با جذب گرماي ايجاد شده در بدن و تبديل شدن به بخار از گرم شدن زياد از حد بدن جلوگيري مي كند. يك انسان بالغ بايد غير از آبي كه در غذاهاي مختلف وجود دارد،‌روزانه حدود 8 ليوان آب بنوشد، بخشي از اين آب براي جبران آبي است كه بدن انسان با عرق كردن، ادرار و مدفوع و انجام واكنش هاي حياتي از دست مي دهد.  

بخش 4-دنیای زهده -ساختمان سلول

علوم دوم راهنمايي


  بخش 4 – دنياي زنده
فصل 9 – انسان موجودي زنده : ساختمان سلول

بدن جانداران از سلول هاي مختلفي درست شده كه كارهاي متفاوتي انجام مي دهند. بنابراين هر كدام اجزاي گوناگوني دارند كه برخي از آن ها بين همه مشترك بوده و بعضي متفاوتند. تقريباً در همه ي سلول ها با هر شكل و اندازه اي سه قسمت اصلي ديده مي شود.



  1- غشاء :

اطراف همه سلول ها را پرده ي نازكي به نام پوسته سلولي يا غشاء پوشانده است. كار اصلي اين پوسته،‌وارد كردن مولكول هاي لازم به سلول و خارج كردن مواد زايد و دفعي از آن است. مقدار ورود و خروج مواد،‌به مقدار نيازها و فعاليت سلول مربوط است. پوسته ي سلول مانند يك صافي نيست كه مواد را بر اساس اندازه ي آن ها عبور دهد. بلكه اين غشاء توانايي انتخاب دارد و هرچه را كه سلول لازم دارد از محيط مي گيرد.  



  2 – هسته :

مركز فرماندهي سلول كه ويژه گي هاي مختلف آن را كنترل مي كند، هسته است. داخل هسته رشته هايي بنام كروموزوم وجود دارد. درون كرموزوم ها، مولكول هاي DNA قرار دارند. اين مولكول ها كه فرماندهي سلول هستند،تعيين كننده ي ويژگي هاي ارثي سلول بوده و دستور چگونگي انجام فعاليت هاي سلول را صادر مي كنند.  



  3 – سيتوپلاسم :

فضاي درون سلول كه اطراف هسته را فراگرفته سيتوپلاسم نام دارد. در سيتوپلاسم اجزاي مختلفي وجود دارد كه هر كدام كار خاصي انجام مي دهند. بسياري از فعاليت هاي حياتي سلول ( مثل تغذيه و تنفس) در سيتوپلاسم توسط اجزاي آن صورت مي گيرد.

 


  سازمان بندي بدن انسان :

چگونگي كنار هم قرارگرفتن سلول ها براي ساختن بدن را سازمان بندي بدن مي گويند.

 


  بافت :

در يك جاندار پرسلولي ،‌هر سلول به تنهايي نمي تواند همه نيازهاي خود را برطرف كند. بنابراين اگر چه سلول ها به صورت مستقل از هم كارهاي مختلفي دارند. ولي با يكديگر در ارتباط هستند. كوچكترين اجتماع سلول ها كه بطور هماهنگ عمل يا اعمال مشخصي را انجام مي دهند. بافت (سنج) ناميده مي شوند. معمولاً در هر بافت،‌سلول ها بوسيله آب ميان بافتي (مايع بين سلولي) كنار هم قرار مي گيرند. مقار و شكل ظاهري آب ميان بافتي در بافت هاي گوناگون متفاوت است.  



  اندام :

اگر چه در همه جاي بدن بافت ها وجود دارند. ولي بدن مجموعه ي ساده اي از بافت ها نيست. بافت ها در كنار هم اندام (عضو) را بوجود مي آورند. اندام ،‌مجموعه ي بافت هايي است كه با هم درارتباط بوده و براي انجام كار خاصي مكمل هستند. منظور از مكمل بودن اين است كه هر بافت، كار جداگانه اي دارد ولي همه از كنار هم براي زنده ماندن و درست كار كردن اندام ضروري هستند.

 


  دستگاه :

به مجموعه اي از اندام ها كه كارشان با يكديگر هماهنگ و مرتبط است دستگاه گفته مي شود. هر دستگاه يكي از ويژگي هاي حياتي (مثل تغذيه ،نفس ،‌و ...) را به عهده دارد. مثلا ً‌دست وپا اندام هايي هستند كه مربوط به دستگاه حركتي بدن اند. ما به طور هماهنگ و مرتبط با يكديگر حركت مي كنند تا بتوانيم راه برويم. دستگاه حركتي ما شامل، استخوان ها و ماهيچه هاست كه در كنار هم حركت ما را ممكن مي سازد.  



  دستگاههاي اصلي بدن ما عبارتند از :

دستگاه گوارش (تأمين كننده ي غذاي سلول) دستگاه تنفس (تأمين كننده اكسيژن براي سلول ها) دستگاه گردش خون (انتقال مواد در بدن)دستگاه دفع ادرار (دفع مواد زايد) دستگاه حركتي( حفظ استحكام و حركت اندام ها) دستگاه ارتباطي (هماهنگي و تنظيم كار بدن) دستگاه توليد مثل (بقاي نسل)  



  سؤالات متن فصل 9 :
1 – سلول چيست؟

كوچكترين واحد ساختماني بدن موجودات زنده را سلول گويند.  



  2 – آيا هر چه جاندار بزرگتر باشد اندازه ي سلول هاي آن هم بزرگتر است؟

خير، زيرا بين سطح و حجم سلول نسبت معيني وجود داد پس مقدار سلول ها بيشتر است نه حجم سلول ها.  



  3 – سلول ها چه موادي را دفع مي كنند؟

مواد زايد – كربن و دي اكسيد (CO2)  



  4 – مواد معدني و مواد آلي غذاها كدامند؟

مواد معدني :‌نمك ها،‌ مواد آلي : پروتئين ها، ‌چربي ها، كربوهيدرات ها، ويتامين ها  



  5 – دو فايده مهم چربي ها را در بدن بيان كنيد.

الف) توليد انرژي در بدن
ب) محافظت بدن در برابر سرما و ضربه
 



  6 – استفاده بيش از حد ويتامين ها در بدن زيان آور است؟ چرا؟

وتامين هاي محلول در چربي زيرا ويتامين هايي كه محلول در آب هستند اضافي آنها توسط آب به صورت ادرار دفع مي شوند. اما محلول در چربي دفع نمي شوند و توليد بيماري مي كنند.

7 – در هر يك از اعمال زير كدام عناصر در بدن دخالت دارند؟
الف) تنظيم ضربان قلب (سديم)
ب) تنظيم فعاليت غده تيروئيد (يد)
ج) سلامت استخوان ها و دندان ها (فسفر و كلسيم)
د) انتقال گازهاي تنفسي توسط گلبول هاي قرمز (آهن)

8 – كار دستگاه گوارش چيست؟
غذا را براي هدف سلول ها آماده مي كند يعني مولكول هاي درشت را به مولكول هاي ريز تبديل كرده تا جذب سلول ها شوند.

9 – كدام قسمت دستگاه گوارش نسبت به ساير قسمت ها اهميت بيشتري دارد؟ چرا؟
روده باريك، زيرا در آنجا هضم كامل تمام غذاها صورت مي گيرد و عمل جذب هم درآنها صورت مي گيرد.

10 – آنزيم چيست؟
موادي هستند كه در شيره هاي گوارشي وجود دارند كه از سلول هاي معيني در ديواره لوله گوارش ترشح مي شوند و موجب هضم غذاها مي شوند.
 

ادامه فصل8-جابه جاشدن مواد

 

علوم دوم راهنمايي


  ادامه فصل 8 - جابه جا شدن مواد حاصل از هوازدگي بر اثر كشش زمين

كشش زمين مي تواند مواد حاصل از هوازدگي را جابه جا كند. هر ذره اي كه بر اثر هوازدگي از سنگ هاي اصلي پوسته زمين جدا مي شود. داراي انرژي ذخيره شده اي است كه آن را در جهت شيب زمين به حركت در مي آورد، كشش زمين پس از باران هاي سيل آسا و مداوم در دامنه هاي پر شيب يا در دامنه هاي كوه هايي كه به علت استخراج موادمعدني يا جاده سازي شيب تند يافته اند، اثر بيشتر داري دارد. در اين ريزش، گاهي توده هاي بسيار بزرگي از مواد در سراشيبي كوه ها به پايين مي لغزد كه به اين نوع حركت ها «زمين لرزه» گويند. گاهي زمين لرزه ها، خساراتي را به بار مي آورند. كشش زمين حتي در دامنه هاي كم شيب سبب جابه جايي مواد مي شود كه به آن جنبش كند مواد يا «خزش» مي گويند، رطوبت مواد هوا زده،‌اين نوع جنبش را تسريع مي كند.



  خاك :

حاصل عمل هوازدگي،‌بوجود آمدن خاك است. جز گياهان تك سلولي ساكن آب و گلسنگ ها بقيه ي گياهان به خاك نياز دارند از اين رو خاك راپلي بين دنياي زنده و دنياي غيرزنده مي دانند. براي تشكيل خاك هوازدگي فيزيكي و شيميايي هر دو مؤثرند.

 


  فكر كنيد :
مقدار خاك يك منطقه به عواملي چون آب و هوا، نوع سنگ هاي محل،‌مدت زمان ،‌شيب زمين و تعداد جانداران آن منطقه بستگي دارد. آيا مي توانيد نقش هر يك از عوامل بالا را در تشكيل خاك توضيح دهيد.

آب و هوا‌: نوع آب و هوا در عمل هوازدگي بسيار مؤثر است مثلاً‌ آب و هواي گرم و مرطوب هوازدگي شيميايي سريعتر از بيابان ها است.
نوع سنگ : مقاومت همه سنگ ها در برابر هوازدگي يكسان نيست. بعضي مقاومت كمتري دارند و زود متلاشي مي شوند مثل سنگ آهك كه سرعت تشكيل خاك را زياد مي كنند اما بعضي از سنگ ها بسيار مقاوم هستند و ديرتر متلاشي مي شود و سرعت تشكيل خاك در آن حاكم است.
محل : مواد وقتي در قسمت سطحي زمين و در معرض آب و هوا باشند زودتر متلاشي و به خاك تبديل مي شوند.
مدت زمان : هر چه زمان طولاني تر باشد مواد بيشتري دچار هوازدگي شده و خاك بيشتري حاصل مي شود.
شيب زمين: هر چه شيب زمين بيشتر باشد مواد بر اثر لغزه زمين حركت و به هم برخورد كرده و به ذرات كوچكتر تبديل شده و سرعت تشكيل خاك را بيشتر مي كنند.
 

خاك علاوه بر مواد معدني ،‌يعني همان موادي كه بر اثر هوازدگي سنگ ها بوجود مي آيند داراي مواد آلي نيز هستند. نخستين تغيير مهمي كه پس از خرد شدن سنگ ها رخ مي دهد، رويش گياهان است. گياهان نيز فرآيندهاي هوازدگي را تسريع مي كنند و تا حدي مانع از جا به جا شدن خاك توسط آب و باد مي شوند.
وقتي گياهان مي ميرند اجزاي آنها تجزيه مي شود. پس از مدتي اين مواد تجزيه شدني به درجه اي مي رسند كه ديگر صورت اوليه ي گياه در آنها مشخص نيست و به اين مواد گياخاك مي گويند. هر چه رنگ خاك تيره تر باشد،‌مقدار نسبي گياخاك آن بيشتر است. هر چه مقدار گياخاك در منطقه اي زيادتر باشد، جمعيت جانداران خاك بيشتر خواهد بود، زيرا در آن مواد لازم براي زيستن وجود دارد. گياخاك قدرت نگهداري آب در خاك را افزايش مي دهد و تا درجه معيني فضاي بين ذرات را هم كه محل نفوذ هواست زياد مي كند. گياخاك بر خاصيت اسيدي خاك مي افزايد و با اين عمل مقدار مواد محلول را بيشتر مي سازد.
از مهم ترين مواد معدني خاك ها ذرات رس هستند. ذرات رس مواد محلول مورد نياز گياه را به خود جذب مي كنند و در موقع لزوم در اختيار گياه قرار مي دهند.
 



  افق هاي خاك :

خاك كامل بايد حداقل داراي سه افق مشخص باشد. اين افق ها،‌از سطح به عمق با حروف A، B، C نمايش داده مي شوند.
افق A لابه لاي سطحي خاك است. رنگ اين افق به علت وجود گياخاك فراوان تيره رنگ است.
در اين منطقه مقداري ماسه هم وجود دارد ولي ذرات رس و مواد محلول آن كم است. زيرا باران و آبياري اين مواد را به افق B مي برند.
افق B در زير A قرار دارد. اين افق يا گياخاك ندارد يا بسيار كم دارد ولي مقدار رس و مواد محلول آن زياد است. افق C مستقيماً روي سنگ هاي اصلي پوسته ي زمين قرار مي گيرد و بيشتر از قطعات سنگ هايي تشكيل شده كه كم تر هوازده شده اند.

 


  خاك مناطق مختلف :

در مناطق كوهستاني ،‌خاك معمولاً كم ضخامت و سنگ هاي تجزيه نشده ي فراوان دارد. در بيشتر مناطق كوهستاني، به علت شيب زياد،‌خاك تشكيل نمي شود. خاك جنگل هم ضخامت كمي دارد و هم حاصلخيزي چنداني ندارد. زيرا جنگل در مناطقي بوجود مي آيد كه بارندگي زياد سبب شست و شوي مواد محلول در خاك مي شود. خاك علفزارها حاصلخيز از خاك جنگل است. لايه ي سطحي خاك قطور بوده و گياخاك فراوان دارد. هم چنين مقدار بارندگي در علفزارها زياد است. خاك بيابانها از نظرداشتن مواد محلول غني ترين خاك است ولي به علت كمي هوازدگي شيميايي، خاك بيابانها معمولاً نازك و بصورت تكه تكه اند. اين نوع خاك، مواد آلي ندارند.  



  حاصلخيزي خاك :

حاصل خيزي خاك يعني ميزان توانايي آن در پرورش دادن گياهي كه بطور مستقيم يا غيرمستقيم غذاي انسان را تشكيل مي دهند. عوامل مؤثر در حاصل خيزي خاك عبارت است از :
1 – املاح : غذاي گياهان شامل عناصر شيميايي است كه از تركيب آن ها،‌مولكول هاي مواد آلي پديد مي آيند. مهم ترين عناصر عبارتند از : نيتروژن ، پتاسيم و فسفر كه نياز گياهان به اين سه عنصر بسيار فراوان تر از ساير عناصراست. به غير از عناصر فوق عناصر ديگري مانند منيزيم ، كلسيم ،‌آهن ، گوگرد،‌يد ،‌سديم ،‌مس و نيز بايد در خاك وجود داشته باشد.
2 – آب :‌آب مهم ترين ماده ي است كه بايد در خاك وجود داشته باشد. زيرا آب سبب جابه جايي مواد مورد نياز در سلول هاي گياهي مي شود . مواد دفعي را از آن دور مي سازد.
3 – تركيب شيميايي خاك : خاك ها ممكن است اسيدي يا بازي باشند برخي از گياهان در محيط اسيدي و برخي در محيط بازي خوب رشد مي كنند.
4 – جانداران تجزيه كننده :‌اهميت و ارزش تجزيه كننده ها از قبيل باكتريها و قارچ ها در خاك بسيار زياد است.
 



  فكر كنيد :
1 - كشاورزان قبل از كشت ،‌زمين خود را شخم مي زنند ، آيا مي دانيد ؟ چرا؟

براي اينكه فاصله بين ذرات بيشتر شود تا آب و هوا به آساني در خاك نفوذ كند و جنب و جوش موجودات ذره بيني زياد گردد باقي مانده گياهان و حيوانات زودتر پوسيده مي شوند و زمين تقويت مي گردد.  



  2 – برخي از كشاورزان يك گياه را دو با ر متوالي در يك زمين نمي كارند. آياعلت آن را مي دانيد؟

به علت شيوع آفات و امراض و ازدياد علف هاي هرز و كم شدن گروهي از مواد غذايي خاك و به هم خوردن تعادل مواد غذايي در خاك رويي و خاك زيرين بايد تناوب كشت صورت بگيرد.
 



  فكر كنيد :
آيا يك كشاورز بايد بداند كه خاك مزرعه اش اسيدي است يا بازي؟‌چرا؟

بله،‌زيرا كه ميزان اسيدي يا بازي بودن خاك از حدمعمول بيشتر يا كمتر باشد. گياه در آن رشد چنداني ندارد. و نيز بعضي از گياهان در خاك هاي اسيدي بهتر رشد مي كنند و بعضي در خاك هاي بازي رشد مي كنند.  

فصل هشتم-هوازدگی

 
 

 

علوم دوم راهنمايي


  فصل 8 – هوازدگي

هر جا كه سنگ كره يا هوا، ‌آب با موجودات زنده در تماس باشد، در سنگ ها تخريب فيزيكي و شيميايي بوجود مي آيد. از اين رو سنگ ها در محل خود تغييراتي مي كنند كه به آن هوازدگي مي گويند. هوازدگي معمولاً موجب تشكيل قشري از مواد نرم و ناپيوسته بر روي سنگ هاي اصلي مي شود و عمل فرسايش يعني جابه جا كردن مواد آسانتر مي كند.
معمولاً هوازدگي را با توجه به عوامل ايجاد آن به دو نوع فيزيكي و شيميايي تقسيم مي كنند.



  هوازدگي فيزيكي :

در اين نوع هوازدگي ،‌سنگ ها به قطعات كوچكتر ولي با همان ساختمان و تركيب شكسته و خرد مي شوند. به نظر مي رسد مهمترين عامل مؤثر در هوازدگي، انجماد آب در داخل درز و شكاف سنگ ها باشد. با عمل انجماد، تقريباً 9 درصد به حجم آب افزوده مي شود . هر چه تعداد دفعات انجماد و ذوب در داخل شكاف سنگ ها بيشتر باشد. تخريب سنگ ها سريعتر انجام مي گيرد.

 


  فكر كنيد :
عمل تخريب سنگ ها توسط يخ زدن آب ، بيشتر در چه مناطقي از زمين و چه فصل هايي از سال صورت مي گيرد؟

بيشتر در مناطق كوهستاني و در فصل هاي پائيز و زمستان بيشتر صورت مي گيرد.
 

رشد بلور كاني هاي ثانويه در ميان درز و شكاف سنگ ها، خصوصاً در نواحي بياباني،‌ممكن است مانند يخ بستن آب سبب ايجاد فشار و در نتيجه خرد شدن سنگ ها مي شود. سنگ هاي زيرين همواره تحت فشار سنگ ها بالايي قرار دارند. با فرسايش سنگ هاي بالايي، فشار از روي سنگ هاي زيرين برداشته مي شود و قسمت هاي سطحي اين سنگ ها انبساط پيدا مي كند. در نتيجه اين انبساط ،‌قسمت هاي سطوحي سنگ پوسته پوسته مي شود و به صورت لايه هاي نازك جدا مي شود.

 


  تفسير كنيد‌:
پس از حفر تونل هاي راه سازي،‌كف تونل دائماً پر از خرده سنگ مي شود. علت آن چيست؟

وقتي كه تونل حفر مي شود با كندن سنگ ها فشار از روي بعضي از سنگ ها برداشته مي شود و در نتيجه سطح آنها بر اثر انبساط كم كم خرد شده و بداخل تونل مي ريزد. براي جلوگيري از ريزش بايد ديوارها و سقف تونل را با سنگ هاي مخصوص و سيمان پوشانيد.
 



  فكر كنيد :
به نظر شما، تغييرات دما روي سنگ هايي كه از يك كاني درست شده اند بيشتر است يا سنگ هايي كه از چند كاني ساخته شده اند؟ دليل آن چيست؟

سنگ هايي كه از چند نوع كاني درست شده اند. زيرا ميزان انبساط و انقباض همه ي كاني ها يكسان نيست. بعضي ميزان انبساط بيشتري دارند و بعضي كمتر كه همين موجب اختلاف حجم قسمت هاي مختلف سنگ شده و آن را متلاشي مي كند.
 

هم چنين بر اثر فعاليت هاي گياهان و جانوران ،‌.... و انسان نيز هوازدگي انجام مي شود. ريشه ي گياهان براي يافتن مواد معدني به داخل درزها و شكاف ها فرو مي روند و با رشد خود قطعات سنگ ها را از هم جدا مي كنند. جانوران ..... با فعاليت هاي انساني مانند راهسازي، استخراج از معادن و ... سبب قرارگرفتن ذرات دست نخورده ي سنگ ها و كاني ها در سطح زمين و هوازدگي آنها مي شود.  



  هوازدگي شيميايي:

در هوازدگي شيميايي، تركيب سنگ ها و كانيها تغيير مي كند و در نتيجه آن ، مواد جديد بوجود مي آيد. هوازدگي شيميايي است. گر چه آب خالص غيرفعال است ،‌اما وجود مقدار كمي از مواد محلول، آن را فعال مي كند. تركيب كاني ها با آب ، يكي از مهم ترين واكنشهاي شيميايي به خصوص در كانيهاي سيليكاتي است. در اثر اين واكنش ،‌از فلدسپات ها خاك رس بوجود مي آيد.
يكي ديگر از عوامل هوازدگي شيميايي انحلال است. آب يكي از فراوانترين حل كننده ها در طبيعت است. البته باز هم آب خالص سنگ ها و كانيها چندان مؤثر نيست ولي آب با همراه داشتن مقداري كربن دي اكسيد خاصيت اسيدي پيدا مي كند كه در اين صورت قدرت انحلال آن زياد مي شود و مي تواند بر بيشتر كاني ها اثر بگذارد و آن ها را تغيير دهد.
سنگ ها و كانيهاي محلول در آب در نواحي مرطوب با سرعت بيشتري تخريب مي شود.
از راه هاي ديگر هواشناسي شيميايي تركيب شدن اكسيژن با كاني هاست. البته وجود آب و گرما سبب سرعت اينگونه واكنشها مي شود. به همين جهت ، اين نوع هوازدگي در مناطق گرم و مرطوب بيشتر ديده مي شود. سنگ ها و كاني هاي آهن دار زودتر از ساير كاني ها با اكسيژن هوا تركيب شده و ويژگي هاي خود را از دست مي دهند.
موجودات زنده نيز مي توانند موجب تغييرات شيميايي در سطح مواد زمين شوند.
 



  فكر كنيد :
كداميك از استان هاي ايران،‌آثار باستاني بيشتري دارد؟

فارس - ‌اصفهان – خوزستان  



  آيا رابطه اي بين تعداد آثار باستاني با هوازدگي شيميايي وجود دارد؟

در مناطقي كه هوازدگي شيميايي بيشتر باشد بناهاي قديمي زودتر از بين رفته در نتيجه آثار باستاني كمتري وجود دارد

ادامه فصل هفتم-تشکیل زغال سنگ

 
 

 

علوم دوم راهنمايي


  ادامه فصل هفتم - تشكيل زغال سنگ

ميليون ها سال پيش گياهاني كه در مرداب ها و سواحل درياهاي گرم و مرطوب به فراواني رشد كرده بودند، در زير آب قرار گرفتند. پاره اي از گياهان نيز توسط سيلاب ها و رودها كنده شده و به دريا رسيدند در زير لايه هايي از شن و لاي مدفون شدند.
با گذشت زمان و فعاليت بعضي از باكتري ها، اين گياهان شروع به تجزيه شدن كردند و بعضي از عناصر تشكيل دهنده ي آنها مانند اكسيژن و هيدروژن از آن خارج شده و درصد كربن آن ها اضافه شد.
پس از مدتي گياهان به زغال سنگ تبديل گشتند. با عمل رسوب گذاري ،‌لايه هاي بيشتري روي زغال هاي نارس را مي پوشاند و سنگيني اين لايه ها و گرماي مناطق عميق زمين ناخالصي هاي بيشتري را از زغال خارج كرده و رفته رفته به درصد كربن آن اضافه شد. در اين مراحل زغال نارس ابتدا به زغال سنگ قهوه اي و سپس به انواع ديگر زغال تبديل مي شود.

زغال سنگ هاي خوب را براي تهيه زغال كك بكار مي برند. زغال كك در صنايع فولاد براي جداسازي ناخالصي هاي سنگ آهك مورد استفاده قرار مي گيرد.
 



  تحقيق كنيد
1 – علت افزايش استخراج زغال سنگ چيست؟

افزايش قيمت نفت و گاز، افزايش جمعيت ، احتياج بيشتر به انرژي  



  2 – علت كاهش استفاده از زغال سنگ براي توليد انرژي چيست؟

جلوگيري از آلودگي هوا – زيرا زغال سنگ وقتي كه مي سوزد گازهاي آلوده كننده ي زيادي وارد هوا مي كند.  



  انرژي گرمايي زمين :

با مشاهده آبي كه از دهانه بعضي از چشمه هاي آب گرم خارج مي شود ،‌به آساني مي توانيم بفهميم كه داخل زمين گرم است . گرماي سنگ هايي كه در مجاورت كوههاي آتش فشاني قرار گرفته اند بيشتر از نقاط ديگر است.

 


  مواد اوليه صنايع :

استفاده از سنگ ها و كانيها تقريباً در همه ي صنايع، از ساخت زير دريايي هايي كه اعماق اقيانوس را مي پيمايند گرفته تا سفينيه هاي كه در فضاي بي پايان سفر مي كنند، گسترش پيدا كرده است.  



  جواهر سازي :

بعضي از كاني ها به علت رنگ، جلد، ‌سختي و از همه مهمتر تركيبات بودن، به عنوان جواهر مورد استفاده قرار مي گيرند. براي مثال، ‌فيروزه كه بهترين نوع آن در كشور خودمان استخراج مي شود، به علت رنگش مشهور شده است. برخي از كاني ها تمام خواص بالا را با هم دارند. الماس، ياقوت ، زمرد از اين گونه جواهرات اند.

فصل هفتم-کاربردسنگهاوکانیها

 

علوم دوم راهنمايي


  فصل 7 – كاربرد سنگ ها و كاني ها

بطور كلي،‌كاني ها و سنگ ها در تأمين انرژي،‌مواد اوليه ي منابع وجواهر سازي كاربردهاي فراواني دارند.



  تأمين انرژي :

انسان براي ادامه ي زندگي خود احتياج به انرژي دارد. از انرژي براي متعادل ساختن دماي محيط زندگي و كار،‌راه اندازي صنايع و وسايل نقاط استفاده مي كند. منبع اصلي تأمين انرژي سنگ ها هستند. از ميان سه گروه سنگ ها، سنگ هاي رسوبي با تأمين 87 درصد از انرژي مصرفي انسان اهميت ويژه اي دارند.

 


  نفت و گاز :

همه ي محصولات نفتي از نفت خام تهيه مي شود. نفت خام مايعي تيره رنگ است و بوي مخصوص دارد. نفت خام تركيب شيميايي ثابت و معيني ندارد. اما بيشترين قسمت آن تركيب هايي از هيدروژن و كربن است. نفت خام از موجودات بسيار كوچك دريايي به نام پلانكتون بوجود آمده كه به حالت شناور در آب دريا زندگي مي كنند. عمر پلانكتون ها معمولاً كوتاه است و پس از مرگ بقاياي آن ها بر كف دريا فرو مي ريزد. اگر شرايط در كف دريا مناسب باشد اين بقايا در لابه لاي رسوبات دانه ريز حفظ مي شوند و پس از ميليون ها سال بر اثر فشار لايه هاي بالايي و گرما به نفت و گاز تبديل مي شوند.
به سنگ هايي كه نفت در آن ها تشكيل مي شود، اصطلاحاً سنگ مادر مي گويند. نفت پس از تشكيل، در اثر فشار از سنگ هاي دانه ريز مادر به سمت بالا حركت مي كند و اگر موانعي در سر راه آن نباشد، به سطح زمين مي رسد و با هوا تركيب مي شود و به مواد بي ارزشي تبديل مي گردد. اگر در مسير حركت نفت لايه هايي از سنگ گچ يا سنگ هاي رستي،‌كه به آن ها سنگ پوششي مي گويند : قرار بگيرد و اين لايه ها شكل مناسبي داشته باشند نفت ديگر نمي تواند به حركت خود ادامه دهد و در درز و شكاف و حفره هاي سنگ هاي زيرين اين لايه ها كه به سنگ مخزن موسوم اند جمع مي شود. معمولاً به همراه نفت و گاز مقداري آب شور هم وجود دارد.

 


  فكر كنيد:
چرا باوجود اينكه پلانكتون ها در درياهاي قديمي به فراواني وجود داشته اند، در همه ي رسوبات اين درياها نفت وگاز تشكيل نشده است؟

ممكن است رسوب گذاري به آرامي صورت گرفته باشد و پلانكتون ها تجزيه شده و از بين رفته باشند . ممكن است اكسيژن موجب اكسيده شدن آنها شده باشد
 



  تحقيق كنيد :
1 – بيشتر منابع نفت و گاز ايران در چه مناطقي قرار گرفته اند؟

خليج فارس ، خوزستان،‌سرخس ،‌نواحي قم  



  2 – سنگ مخزن و سنگ پوشش منابع نفت و گاز ايران را چه سنگ هايي تشكيل مي دهند؟

سنگ آهك، سنگ گچ، مارن،‌ ايندريت  



  3 – كشور ما به چه كشورهايي گاز صادر مي كند و چگونه؟

بوسيله كشتي به بسياري از كشورهاي صنعتي به وسيله لوله به تركيه  



  زغال سنگ :

زغال سنگ نوعي سنگ رسوبي است. كه از باقي ماندن گياهان،‌بين لايه هاي رسوبي در طي زمان هاي بسيار زياد،‌تشكيل شده است. مي توان آثار ساقه و ريشه هاي گياهان را در داخل لايه هايي از زغال سنگ ها و سنگ هاي اطراف آن، در معادن مشاهده كرد. همين مطلب از نظر زمين شناسان نشان دهنده ي منشأ گياهي زغال سنگ است.
زغال سنگ يكي از مهم ترين منابع انرژي و از عوامل بسيار مهم و تأثيرگذاري بر انقلاب صنعتي اروپا بوده است.

ادامه فصل ششم-سنگها

 
 

 

علوم دوم راهنمايي


  ادامه فصل ششم - سنگ ها

همه سنگ ها در سه گروه آذين، رسوبي و دگرگوني تقسيم بندي مي كنند. هر يك از اين سنگ ها با روش خاصي و از منشأ جداگانه اي بوجود آمده اند.



  سنگ هاي آذرين :

بررسي هاي انجام شده در اعماق چاهها،‌معادن و سرچشمه هاي آب گرم نشان مي دهد كه داخل زمين گرم است و هر چه عمق افزايش پيدا كند، دما بيشتر مي شود. زمين شناسان منبع اصلي گرماي داخل زمين را فعاليت برخي از عناصر سنگين مي دانند كه بر اثر تخريب آنها عناصر سبك تر و مقداري گرما حاصل مي شود.
سنگ ها در عمقي كه به نظر مي رسد، بر اثر گرماي بسيار زياد، بايد به صورت مذاب باشند،‌باز هم بصورت جامدند.
زيرا فشار سنگ هاي بالايي مانع ذوب شدن سنگ ها در اين اعماق مي شود. اما اگر در اين مناطق از فشار اندكي كاسته و يا بر گرما افزوده شود سنگ ها به صورت مذاب در مي آيند . بنابراين در شرايط خاصي بخشي از سنگ هاي پوسته يا گوشته ذوب مي شوند. اين مواد ذوب شده از سنگ هاي اطراف خود، سبك ترند و به اين علت تمايل دارند . به مناطق بالاتر از داخل زمين صعود كنند و اگر راهي به سطح زمين پيدا كنند. به صورت آتش فشان فوران كرده و روي زمين جاري مي شوند و پس از انجماد، سنگ هايي را بوجود مي آورند كه به آن ها سنگ هاي آذرين بيروني گفته مي شود. اگر اين مواد مذاب نتوانند به سطح زمين برسند و زير سطح زمين،‌سرد شوند سنگ هاي آذرين دروني را تشكيل مي دهند. تفاوت اصلي سنگ هاي آذرين بيروني و دروني، در اندازه بلور كاني هاي آن هاست.
در جدول زير،‌خصوصيات چهار سنگ كه از سنگ هاي آذرين هستند، ذكر شده است.

نام سنگ A B C D
اندازه بلور بزرگ كوچك بزرگ كوچك
عناصر مهم

تشكيل دهنده ي

كاني ها

سيليسيم،اكسيژن،

آلومينيم،سديم و

پتاسيم

سيليسيم،اكسيژن،

آلومينيم،سديم و

پتاسيم

سيليسيم،اكسيژن،

آلومينيم، منيزيم و

كلسيم

سيليسيم،اكسيژن،

آلومينيم، منيزيم و

كلسيم

رنگ روشن روشن تيره تيره

 


  سنگ هاي رسوبي :

عوامل طبيعي چون آب ،‌ باد و يخ بطور دائم، سنگ ها و صخره هاي سنگ و محكم كوه ها را خرد كرده و آن ها را بصورت ذرات ريز و درشت، يا مواد محلول به نقاط پست، مانند درياها و درياچه ها منتقل مي كنند. اين مواد، در آن جا بصورت لايه هاي موازي روي هم ته نشين مي شوند. به اين موادته نشين شده رسوب مي گويند.
ذرات تخريب شده سنگ ها بر اساس اندازه،‌نام مشخص دارند كه به ترتيب از كوچك به بزرگ عبارتند از : رس، ‌ماسه، ‌شن، ‌ريگ، ‌قلوه سنگ و تخته سنگ.
با گذشت زمان و دخالت چند عامل،‌ رسوبات سست و ناپيوسته اوليه به سنگ هايي سخت و يكپارچه تبديل مي شوند كه به آن ها سنگ رسوبي گفته مي شود. سنگ هاي رستي، ‌سنگ آهك، ماسه سنگ، سنگ گچ و سنگ نمك از جمله مهم ترين سنگ هاي رسوبي مي باشند.

فكر كنيد :
1 – چرا طي صدها ميليون سال كه از عمر زمين مي گذرد همه ي كوه ها از بين نرفته اند ودرياها و درياچه ها از مواد رسوبي پر نشده اند؟
چون سنگ هاي رسوبي بوجود آمده دوباره بر اثر عواملي چون چين خوردگي يا گسل از آب خارج شده و بصورت كوه در مي آيند.
 



  چگونه سنگ هاي رسوبي مختلف تشكيل مي شوند؟

وقتي رسوبات در كف دريا روي هم انباشته مي شوند، كم كم تحت فشار زياد وزن خود و آب دريا قرار مي گيرند و فشرده مي شوند. با اين فشار زياد كه بر رسوبات وارد مي آيد، آب از لابه لاي ذرات خارج مي شود و رسوبات خشك مي شوند. فشرده شدن زياد و نيز خشك شدن، خود مي تواند مقدمه ي تشكيل بعضي از انواع سنگ هاي رسوبي مانند سنگ هاي رستي باشد.
همه مواد رسوبي، فقط با فشرده شدن و خشك ، سخت و تبديل به سنگ نمي شوند. براي مثال، ماسه ها را نمي توان با فشار به هم چسباند. اين مواد تنها در صورتي تبديل به سنگ مي شوند كه موادي مانند سيمان در لابه لاي ذرات آن ها نفوذ كند و آنها را به هم بچسباند. سيمان ها موادي هستند كه معمولاً به صورت محلول در آب وجود دارند. از جلمه سنگ هاي رسوبي كه از اين راه تشكيل مي شوند،‌ماسه سنگ و كنگلومرا است. گاهي اسكلت خرد شده ي جانوران دريايي به وسيله سيماني به هم مي چسبند و نوعي سنگ رسوبي بوجود مي آورند.
همچنين در آب درياها و درياچه ها مقداري مواد محلول وجود دارد كه فقط در شرايط خاصي تبديل به رسوب مي شوند. اگر آب محتوي برخي مواد محلول به مقدار زياد تبخير شود،‌رسوباتي باقي مي ماند كه ممكن است،‌سنگ گچ و سنگ نمك را تشكيل دهند. البته ممكن است مواد محلول در آب از راه انجام بعضي از واكنش هاي شيميايي پيچيده نيز رسوب كنند كه در آن صورت، گروه ديگري از سنگ ها از جمله سنگ هاي آهكي تشكيل مي شوند.
 



  فكر كنيد :
ديده ايد كه همواره در ته كتري و سماور لايه هاي نازكي از آهك بوجود مي آيد. آيا براي تشكيل اين لايه ها بايد آب كتري يا سماور بطور كامل تبخير شوند؟

خير هر زمان كه املاح موجود در آب به حد اشباع رسيد اضافي املاح بصورت رسوب در ديواره كتري ته نشين مي شود.  



  ويژه گي هاي سنگ هاي رسوبي:

يكي از ويژگيهاي برجسته ي سنگ هاي رسوبي لايه لايه بودن آن ها و ديگري، امكان وجود فسيل در آنهاست، زيرا محيط هاي رسوبي محل مناسبي براي ايجاد فسيل اند. فسيل ها آثار و بقاياي جانداران گذشته اند كه بيشتر از همه در سنگ هاي رستي و آهكي كه دانه ريزند – وجود دارند اما آن ها را ميان ماسه سنگ ها نيز مي توان يافت.

 


  سنگ هاي دگرگوني :

گروه سوم سنگ ها كه به دگرگون شده موسوم اند، چنين نيست، زيرا تشكيل اين سنگ ها در زير زمين و دور از چشم ما و در زماني بسيار طولاني صورت مي گيرد. وقتي سنگ هاي رسوبي و آذرين بدون اينكه ذوب شوند به مدت طولاني فشار و گرماي زيادي را تحمل كنند. آن قدر تغيير مي كنند كه ديگر شباهتي به سنگ هاي اوليه ندارند . وقتي سنگ ها دگرگون مي شوند ،‌ممكن است بعضي از كاني هاي سنگ اوليه به كاني جديد تبديل شوند با طرز قرارگرفتن كاني هاي سنگ اوليه به شكلي ديگر درآيد.
بيشتر سنگ هاي دگرگون شده سخت و محكم اند. اين سنگ ها را در كارخانه هاي سنگ بري در اندازه هاي مختلف برش مي دهند و روي آن ها را صاف مي كنند كه در نتيجه، نماي زيبايي پيدا مي كنند، از اين رو، آن ها را در نماي ساختمان، كف راهرو، پله و جاهاي ديگر بكار مي برند.
مرمر يك سنگ دگرگون شده ي مرغوب است كه از دگرگوني شديد سنگ و آهك حاصل مي شود. از ديگر سنگ ها ي دگرگون شده مي توان به كوارتزيت و گنيس اشاره كرد كه اولي، از دگرگون شدن ماسه سنگ ها و دومي از دگرگون شدن گرانيت ها بوجود مي آيند.

 


  پرسش و پاسخ متن فصل 6 :
1 – كاني چيست؟

مواد طبيعي و خالصي هستند كه انسان و ساير جانداران در بوجود آمدن آنها دخالت ندارند.  



  2 – كاني هاي اوليه كدامند؟ مثال بزنيد.

كاني هايي هستند كه بر اثر سردشدن مواد مذاب حاصل مي شوند. مثل كوارتز – فلدسپات – ميكا  



  2 – ماگما چيست؟

مواد مذاب درون زمين را ماگما گويند.  



  4 – سنگ هاي آذرين دروني چگونه تشكيل شده ،‌مثال بزنيد؟

از سردشدن مواد مذاب در خارج از زمين بوجود مي آيند. مثل گرانيت و گابرد  



  5- دو ويژگي سنگهاي رسوبي را بنويسيد؟

1. لايه لايه هستند
2. داراي فسيل باشند
 



  6- كاربرد اساسي سنگ ها و كاني ها در كجاست؟

1. براي تأمين ماده
2. تأمين انرژي
 



  7 – در مخازن نفتي منظور از سنگ پوششي چيست؟

سنگ هايي هستند كه به صورت يك لايه نفوذ ناپذير در روي مخازن نفتي وجود دارد و از بالاآمدن نفت جلوگيري مي كنند.  



  8 – زغال سنگ ها معمولاً بين كدام گروه سنگها يافت مي شوند و چه مصارفي دارند؟

به صورت لايه هايي بين سنگ هاي رسوبي يافت مي شوند و مصرف آن ها در توليد انرژي،‌ذوب فلزات،‌پتروشيمي مي باشد.

9 – از سنگ ها و كاني ها چگونه در صنايع الكتريكي استفاده مي شود؟
براي ساختن انواع ترانزيستور و قطعات بكار رفته در وسايل صوتي و تصويري ،‌گرمائي و...